ANTON ÇEFA

Motivet e Shkodres - poezi nga Anton Çefa

2008-05-01T12:58:00.001-07:00

ANTON ÇEFA

Motivet e Shkodrës

NJI SHKULM RREZESH

Nji shkulm rrezesh hollake
Të diellit n'prendim
E grisi çarçafin e palamë të reve.

Dangë e përgjaktë përflaket,
Smadhohet e zvoglohet mes resh
Tue përskuqë
Tërthoren e Taraboshit në maje,
Kodrat e Tepes, të heshtuna
Dhe brengën time për qytetin e lindjes.

Nata me hije të bruzta
Do t'më ndryej mbas pak në andrrën e vet.
Atje do të kërkoj
Shijen e nji jete t'grabitun.

Po, edhe nga syni i andrrës
Do t'më spërkasë shkulmi i përgjaktë
I rrezeve t'prendimit..

DRINIT

Kam pi ujin tand
Sa rrajët e këtyne shelqeve që rritën në të tuat brigje
E në këto shtigje kallamishtesh e kaçubash
Jam shkoqë nga toka si zog i trembun
E n'ato plepa qi me maje prekin qiellin
E varen n'rreze t'diellit
Kam varë sa e sa herë trishtimin tim;
Mandej me dorën e lehtë të flladit
Në gugatjen e valëve tua
Kam la sa e sa herë vargun tim
E kam zbutë gurin e mendimit.

E prap, e prap,
S'do të ngopem me ujin tand tanë jetën
Si rrajët e këtyne shelqeve
Qi harlisen brigjeve të gjakut tim.

MOTIV I DIKURSHEM

Drini i lau kambët Kalasë
E dielli, tue u rrxue mbas Taraboshit,
Ia fali lulkuqin e fundit
Të ditës.

Puthin aroma lulesh
Muret e oborreve të randueme nga shermasheku
E shtëpitë, të mbetuna në gryka blerimesh,
Krrusen
Nën peshën e lodhjes së mbramjes
E të qiellit n'prendim.

Krismat e dyerve që mbyllen njena mbas tjetrës
Dhe të gjitha zhurmat e tjera
Shuhen ngadalë në valët e liqenit.

Me nina-nanën e bulkut të natës
Dremitin rrugët e vetmueme
E Shkodra flen.

Shtregullat

U harruen shtregullat,
Kur "Hovi i madh e hovi i vogël" *
Shlirshem kalamendeshin nën hije të mandave
Dhe duhi shpirtnash
Mbushte me amsim hapsinat.

Kanga kishte tjetër ndriçim
E fjala tjetër tingull
E jeta tjera hove.

* Varg i kangës së shtregullave.

Shnjoni

Si çdo vjetë
Shnjoni i ndezi flakadajt
Dhe valles ia dogji hapin.

Deri në ag të ditës
Përzhiten kambët e shpirtnat.

Kristianizmi pagzoi me emen të ri
Zakonin e vjetër
E arbërit mbeten arbër.

Zjarre të fikuna dikur
Ndezen rishtas në gjokse e të rijve
Ditën e Shnjonit.

PAX VOBIS !

"Pax vobis ', kufoma jetësh të zhgënjyeme!"
Pëshpërisin gjuhët e blerta të selvive
E shelqeve u ranë gojët
Në litani mortore pa mbarim.

Mbi eshtna martirësh randojnë
E dridhen prej pezmi gurët e zajeve,
Kullojnë helm kaltërsitë.

* U kushtohet patriotëve të pushkatuem mbas mureve të Rmajit, në Zall të Kirit.

Shkodrës

Të kam pa në synin e të gjitha qosheve të rrugëve
E tinzisht
Të kam joshë çdo lakim dëshire
E dridhje zani.

Je tjetërsue sot,
Asht shkërmoqë thelbi i të gjitha fjalëve
E edhe i asaj që njerëzit quejnë dashtni.
E Çinarit të Hoxhës së Dheut
Hija e topitun
Ka humbë gjithmonë kujtesën e nuk më njeh.

Ende më vjen e mbytun
E me nji ritëm të çuditshëm
Jehona e hapave të lirë
(jehonë hapash të dikurshëm
mbi kalldramet tua të mëndafshta
e të buta si tapete).

E më duket se në këto shtjella ajri
Po zvargen ende tingujt e ambël
Të kumbonëve,
Që shpallshin paqen e njeriut të mirë.

Të kam dashtë gjithmonë
Por ma tepër e ma
Pse nuk filtrove me ata qiej të ndytë.

Kulti i fjalës

Pesha e fjalës

Kur dora e brengës troket
në damarët e votrës
e prushi i saj përndizet
e harliset
në të gjitha enët e gjakut,
të dhemb shpirti, vëlla,
e peshon si guri fjala
e ma tepër se guri.

Filli i fjalës

Fëmijë,
ia kërkova fillin fjalës:

Përtej bukurisë, qielli,
Përtej dashurisë, nana,
Përtej flijimit, Atdheu,
Përtej vetvetes, emni.

Emni,
në mes të kangës
e të gjamës.

Miha në gojën e shpresës

Miha në gojën e shpresës
e mbolla nji fjalë
e fjala u ba dhimbje.

Lule e shpeshtë e kësaj zagne
qi quhet jetë.

Në skajin e mshehtë të fjalës

Në skajin e mshehtë të fjalës
vuna cakun
e luejta me veten time
rrasabuç .

Vetminë s'e mujta
as veten .
e u rreka
në skajin e mshehtë të mllefit.

Mandej si për shpoti
eshtnave të fjalëve
i vuna nji gur shpani
përsipri .

Kryqëzim

Kryqëzohem tek fjala,
fjala kryqëzohet tek unë.

Në fjalën time digjem,
përsëdytem prap tek fjala.

Hini i stërdjegun i Feniksit
Fjala .

"E para - fjala"

"E para - fjala" - në Ungjill Shën Gjoni -
Në magjen e kaosit të gatuhet drita,
të ndizet prushi diellor
ditën
dhe kandilat e yjeve natën!"

E Fausti i urtë: "Në fillim asht vepra.
Vepra i jep frymën fjalës
E botës."

Rendi hyjnor e ai njerëzor
Përzihen.
Njeriu përpëlitet në andralla.

Urnë

Hini i djegun i fjalëve
Në urnën e gjoksit
Ende më ngroh
E më djeg.

Kur e përzien nji dorë
derdhun malli
e i fryn nji erë dëshire,
merr dritë ngadalë,
rilindin ndër vezullime fjalët,
të hijshme
e të urta.

Kulti i fjalës

Ka nji kufi të artë
gjithësia :
aty ku mbaron së djeguni
nji botë
fillon nji tjetër botë
e gjallë me fije bari e jete.

Në altarin mes dy botëve
si lutje e shejtë
kulti hyjnor i fjalës
ringjallë në dritë.

Lirika dimnore

Rosat e egra

Në horizontet e mbylluna
përhumbet e tretet ngadalë
vizatimi gjeometrik i rosave të egra -
trazim i përkohshëm
i qiellit gri të shpirtit dimnuer,
që tërhiqet i trembun
nga mospërfillja e klithmave të tyne
të lamtumirës.

Puthjet e bardha

Flurore fjolla bore
zbresin fushoreve.

Nji mori lulesh në xham
sajojnë puthjet e bardha.
dikush shpejton të hapë nji shteg
te rruga,
nën derë të moshës nji plak
i ndrydh mendimet.

Fjollat e borës flurore
ngadalë
zbresin fushoreve.

Dimen

Dheun e mbulon
bardhësia e mendimeve të borës.

E flokët e saj
mbi shpirtin e qelqtë të dimnit
me mija forma
lulet i çelin të ngrita.

Andrra të dridhshme
të ftohta
puçrrizen mbi gishtat e degëve
që presin pranverën.

Shtjellë bardhësie

Fije prrallash të bardha
e mallesh
bien
e nji rrënkim i heshtun
stiset diku larg
si nji laureshë
qi shkepet nga kaçuba trembshëm.

*
E varun në bardhësi
t' panjollë
rri pezull qenia ime
e dhimbja
e fjala
mbështjellen me të bardhë.

*
S'asht iluzion, bie borë
e lind nji fill të ngrohtë mendimi
herë-herë të hallakatun,
flauri e bardhë,
ravgim i paqtë nga qielli
si nji bekim i epërm
mbi shtrojet e dhimbjes sonë.

Valle ernash

I
Valle ernash fryjnë,
murlani e veri,
dhe unë pingul
mbi shtrojën e ngritë të dheut
i mbështjellun me nji litar hutimi,
kujtohem se jam lojë e tyne
e ndjej morniza në trup.

II
Qielli randon
mbi pemë të zhveshuna
dhe unë i krrusun
tue bartë përhumbshëm
atë peshë të përhimtë.

III
Rrëmujë e bardhë
e hallakatun qiejsh
mbulon çdo gjurmë handraku
e unë i strukun
nën pelerinën e nji ankthi të verdhë
që rreh me u ba i bardhë.

Kujtim i bardhë

Në ndriçimin e borës
pranë shtegut të mrinave
mezi dallojmë frymën e pëshpëritjes sonë.

Më fale si kujtim këtë mbramje
që do të më shkelqejë gjithnji
nga ky mall i bardhë.

Unë po të jap nji flok bore,
e dashtun,
kujtim i bardhë
i këtij muzgu të ngritë e të dritshëm.

Sa ngohtë e ndiem veten!

Rreth përmbledhjes poetike të Zef Zorbës

2008-05-01T12:56:00.005-07:00

ANTON ÇEFA

“Vetëtimë. E zbret fulikare fjala që vret mu në shpirt”

Rreth përmbledhjes poetike të Zef Zorbës “Buzë të ngrira në gaz”

Shtëpia botuese “Dituria”, Tiranë, 1994

Përmbledhja poetike e Zef Zorbës 1)“Buzë të ngrira në gaz”,e shkruar brenda skajeve të një jete të tërë, nga viti 1945 deri në vitin 1980, u botua një vit mbas vdekjes së poetit, nën kujdesin e Stefan Çapalikut. Më pas u botuan edhe disa poezi të tjera në revistat “Phoenix” dhe “Hylli i Dritës”; çka la të kuptohet se nuk qe përfshirë në vëllim e gjithë krijimtaria poetike e tij. 2).

“Buzë të ngrira në gaz” është shqiptim poetik i lartë, fryt i asaj kohe absurde që ngriu në buzë fjalën e pathënë, po aq edhe ironinë tragjike për bëmat e çoroditura të një shteti të çmendur, të një shoqërie të ndaluar në vend, dhe të një populli të shkëputur nga bota.

Fillimisht, kritika letrare, me dashje a padashje, a sepse, si duket, nuk qe e përgatitur për ta bluar artin e tij, nuk iu afrua poezisë së Zorbës.

Befasues qe një vlerësim i lartë nga jashtë. Në vitin 1996, një komision sui generis, i përbërë nga albanologu Hans Joachim Lanksch, prof. dr. Walter Breu (Universiteti i Kostancës), prof. dr. Elvira Glaser (Universiteti i Zurihut), dhe prof. dr. Wilfrich Fiedler (Universiteti i Munihut), i dha Zorbës çmimin “Martin Camaj”. Në arsyetimin e jurisë thuhet “Zorba i takon një qarku të vogël shkrimtarësh në Shqipni që, artistikisht dhe moralisht, e rimerrshin fillin e këputun të vazhdimësisë së letërsisë shqiptare dhe e rimkambëshin lidhjen me rangun e saj të naltë që kishte fitue me autorë si Lasgush Poradeci, Mitrush Kuteli, Ernest Koliqi.” Dhe më poshtë: “Vjershat e Zorbës janë art autonom i fjalës, art që ushqehet nga substanca fizike e shpirtërore e fjalës” dhe “Zorba asht modernisti i parë genuin dhe njiherit hermetiku i parë i poezisë së re shqiptare, me sa asht fjala për atë të shkrueme në Shqipni” 3).

Falë buzëve të ngrira në gaz, këtij njëmendësimi psikologjik dhe filozofik, poezia e Zorbës sot është një realitet poetik gjithkohor i letërsisë shqipe; realitet poetik buzësh “të ngrira në gaz”, një gaz që shkëlqen ndër ngrica të akullta ironie.

Në “Pasthënien”, me të cilën poeti ka dhënë sqarime për poezinë e tij, thuhet: “Ku më pak e ku më shumë këto punime janë mbarsur nga ironia, madje edhe nga autoironia, por që mjerisht, pa dëshirën time, ka shkarë ndonjëhërë në sarkazëm. S’kam pasë fare të bëj: ashtu ka ardhë. Por dua që këto tipare të mos interpretohen si pesimizëm: nëse duken sit ë tilla fajin e ka aftësia ime e kufizuar e jo vetëdija”4). Ashtu është. Ai e ka ditur e njohur veten dhe botën, jetën dhe artin, dhe i ka dashur:

“O jetë!

Edhe në zgrip,

Shtegëtarët e tu,

Gjithnjë të dashurojnë.”

Që në moshë fare të re, ai krijoi për vete një realitet të dytë që nuk kishte të bëjë me përditshmërinë. Dhe që është: “më i bukur se jeta vetë”. Çfarë joshjeje mund të kishte jeta e asaj kohe të vrazhdë, kur poetin e yshtnin horizonte të kaltra poezie, muzike, filozofie, estetike! Përmes këtyre filtrave kalonte në shpirtin e tij zymtia e ditëve, që u pasqyrua aq bukur ndër vargje.

Në nëntitullin e poezisë “Qokthi”, poeti ka vënë dy vargje të Salvatore Quasimodo-s: “. . . il mio cuore, / sospeso nel buio, una voce” (“. . . zemra ime, / e varur në errësirë, një zë”), që ngërthejnë kuptimin e jetës së tij në terrin e diktaturës, kuptim që ai e sheh tek zëri, fjala, poezia, me të cilën ai ka përjetuar dhëmbjen dhe ka krijuar e shijuar bukurinë; bukurinë e jetës dhe bukurinë e fjalës, që sendërton jetën dhe është më e bukur se ajo:

“Fjala

Vetëtimë.

E zbret fulikare

Fjala që vret mu në shpirt.

Më e bukur se jeta vetë

Oh . . .”

Zorba ka një vlerësim të veçantë për poezinë. Ajo ka origjinë hyjnore: është vetëtimë që zbret shumë shpejt (fulikare) në shpirtin e poetit dhe vrujon dhimbje. Të njëtën konsideratë e gjejmë të De Rada, Fishta dhe poetë dhe estetë të tjerë të traditës. Lasgushi e ka pohuar me gojë:

“Poezia është divine (hyjnore). Prandaj, kur shkruan poezi, duhet ta kesh shpirtin të shenjtëruar. Çdo poezi duhet të jetë një xhevahir dhe xhevahir duhet të jetë çdo varg i saj dhe çdo fjalë e saj duhet të jetë xhevahir.” 5)

dhe e ka poetizuar:

“Sbret një yll prej lartësije,

Një të ndritur shkrepëtime,

Posi flakë e posi hije,

Ajo ryn në zemër time.

E kuptoj me shpirt të sosur

Si kullon dale-nga-dale,

E si fjalës së palosur

M’i hap kindin e një pale . . .

(“Ri mbështetur mbi tryezë”)

* * *

“Buzë të ngrira në gaz”përbëhet nga pesë tubëza lirike, të titulluara: “Elemente”, “Blerime tjera e zalle”, “Pasqyra të cfilitura”, “Fugat e fundit”, “Në zgrip” dhe poemën “Mbresat e rrugëve”.

Në ciklet poetike mbizotërojnë vëzhgimet meditative për jetën, vdekjen, fatin e njeriut, gjendjen nën diktaturë, por nuk mungojnë edhe ato të thjeshta. Në një pjesë të mirë të poezive janë trajtuar tablo nga jeta e përditshme. Ndonjëherë, shqiptimet mishërojnë një theks të dukshëm ironik. Një jeh të veçantë kanë mesazhet nga bota metafizike. Zorba cilësohet me një forcë poetike të veçantë; ai e gjen frymëzimin kudo, në objekte a situata, ku nuk të shkon mendja se lind frymmëzimi, atje, ai krijon një perlë.

Si poet hermetik, Zorba ka dalloja të theksuara, kemi të bëjmë me një intelektual që gjithë jetën e ka kaluar jo vetëm me hermetikët e mëdhenj italianë, por edhe me poetët e mëdhenj modernë europianë dhe amerikanë. Ai ishte tejet i familjarizuar me filozofinë dhe estetikën moderne dhe, sidomos, kishte një kulturë të gjerë muzikore, faktorë që kanë ndikuar në veçoritë e hermetizmit të tij. Mungesa e njohjes në nivelin e duhur të këtyre përbërësve, që përcaktojnë në një masë të madhe poezinë e tij, nuk mund të lidhet vetëm në një gremç të vetmuar hermetizmi, por për t’u interpretuar kërkojnë një formim të ngritur.

Jeta e rëndomtë, ai realitet i zymtë që poeti e ka soditur gjithnjë me dhimbje të thellë, herë-herë me mospërfillje dhe ironi, lexohet pa ndonjë vështirësi në pjesën më të madhe të vargjeve. Ky realitet jo vetëm që ka qenë i pranishëm, po edhe i ka ndihmuar poetit të krijojë një vizion jete përtej tij; jo të bazuar në filozofinë e prioritetit të materies, por mbi bazën e filozofisë së ndërgjegjes përcaktuese, “të koshientit e të subkoshientit”, po të shprehemi me fjalët e tij. Ky avantazh filozofik i ka dhënë frymën motiveve, tablove, figuracionit, stilit, çdo elementi të poezisë, dhe kryekrejet mesazheve. Përtej errësirës, absurditetit të pafund, kohës së ndalur, poeti në dritën e këtij vizioni i sheh qartë tri dimensionet e kohës, të djeshmin, të tashmin dhe të nesërmin.

Një nga simbolet që paraqet zymtinë e rëndë, errësirën, mjerimin e jetës nën diktaturë, peshën e zezë të politikës është shiu. Shiu është kryefjala e fjalëve më kyçe të poezisë. Gati-gati, pjesa më e madhe e vargjeve janë të lagura, bile të qullura.

Edhe një xhevahir poetik ku himnizohet madhështia e njeriut që, edhe pse në kushte të vështitra jetese, në rrethana të papërshtatshme, ka synuar të dritshmën, të mirën, të bukurën, i ka endërruar dhe është përpjekur për t’i realizuar ato, dhe me mund, sakrifica, flijime, e ka lënë botën më të mirë se e ka gjetur, titullohet “Natën, kur bie shi . . .”. Përvijohen këtu, në strofë të veçanta: Njeriu i Nedertalit, Diogjeni, Kolombi, Betoveni, Ainshtajni, dhe në strofën e fundit poetët Ungareti, Kuazimodo dhe Montale. Çdo strofë fillon dhe mbaron me dy vargjet që simbolizojnë vështirësitë e jetës. Ja strofa e parë:

“Natën,

Kur bie shi me rrëshekë

E n’ errësirë

Radioja transmeton

-ritmuar me shkreptëtira-

Mazurkat e Shopenit,

Kujto trogloditin:

Njeriu i Nedertalit,

Me trurin plot përbindësha viganë

E zvaranikë tinzarë e të neveritshëm,

Në skutën me qullë të shpellës

-I ngrysur, i uritur-

Mendime yjesh përçapë,

Botën e ndritur me flakë,

Që akujt e kobit, shtijakë

T’mos e shporojnë.

Rëndomët një gazmend e vokë,

Në sfera përmbi sfera

E flakëron i lehtë,

Në ëndrrën që nis e bëhet jetë . . .

Natën,

Kur bie shi me rrëshekë.”

Shiun, element atmosferik i zakonshëm për Shkodrën, e gjejmë si fjalë kyçe edhe te Frederik Reshpja, por me një ndryshim të padiskutueshëm me Zorbën. Ndërsa, tek i pari ai reflekton një jeh krejt personal, tek Zorba ai është i mbushur me musht universal. Universalizmi, më së tepërmi, e karakterizon poezinë e Zorbës për të plazmuar vizione meditative, kryesisht, metafizike.

Pasiguria e jetës, e papritura e çastit, që mund të përmbyste çdo gjë, e kanë shoqëruar poetin gjatë atyre viteve, kur jeta e çdo njërit, mund të shkatërrohej për një çast. Në shtigjet e errëta, poetit i duhet drita. Po ku ta gjejë ? Një botë e pasur shpirtërore nuk stepet. Te një njeri i dashur, më së tepërmi, te e dashura e zemrës, Tereza, që qe jo vetëm shoqe e jetës, po edhe e idealit, për të cilin vuajti burgun edhe ajo si ai; te dashuria si ndjenja më humane e njerëzimit; te një ide a një doktrinë filozofike; tek një pentagram simfonik; apo tek poezia që i përfshin të gjitha këto elemente që burojnë dritë:

Pa titull

“Asht terr ky shteg. Unë s’mundem

Rrugën m’e gjetë pa dritën

Tande që më mungon.

Në breg të greminës,

që m’joshë e m’largon,

a shef si po lkundem ?” 6).

Zorba është poeti që ka shkrirë në një poezinë me muzikën dhe i ka veshur motivet me petka melodie. Këtë mund ta bënte vetëm një njohës i mirë i këtij arti. Dhe ai qe i tillë. Janë të njohur për një muzikalitet të theksuar poetik Fishta, Poradeci, Noli, dhe plot të tjerë, por për ta, muzikaliteti i fjalës dhe i vargut është thjesht një element i formës, që arrihet me përdorimin e qëllimtë të kadencave ritmike, me përzgjedhjen e tingujve, rimave, etj. Ndërsa tek Zorba, muzikaliteti poetik nuk është thjesht formë, ai është edhe përmbajtje. “Për unjisimin muzikal është kërkuar jo vetëm ritmi i qenësishëm në fjalët dhe në vargjet, por edhe tentativa e riprodhimit të formave muzikore: fugat, fugatot, sonata me tempot, kadencat, etj.”, ka shkruar ai në “Pasthënie”.

Të kësaj natyre janë cikli poetik: “Fugat e fundit” dhe poemi “Mbresat e rrugëve”.

Në “Fugat e fundit”, kemi të bëjmë me pesë poezi, të titulluara me terma të formave muzikore, dy prej të cilave kanë edhe nga një nëntitull: “Allegro”, “Andante mosso”, “Lento (për çdo 10 qershor)”, “Largo”, dhe “Allegro furioso (canzonetta)”.E përsëris, këto tituj nuk kanë kuptimin a kuptimet leksikore të fjalëve të zakonshme, por janë emërtime të formave të veçanta muzikore.

Në rrafsh gjuhësor, fjala fugë ka kuptimin e ikjes, arratisjes, veprimin e të ikurit nga një vend, largimit nga rrethana të ndryshme, etj., ndërsa në teorinë e praktikën muzikore, fuga është forma më komplekse e kompozimeve muzikore, që zhvillon disa tema, në funksion të një teme gjeneruese. I tillë është ky cikël poetik. Rreth një teme qëndrore, që është amullia e hirtë e përditshmërisë, në “Fugat e fundit” zbulohet një tematikë e larmishme, ka aty meditacione filozofike mbi peisazhe të natyrës, pakënaqësinë e njeriut dhe mëdyshjet e tij për rezultatet e njohjes shkencore, kur ato janë përdorur në dëm të tij, dhe prandaj nuk e kënaqin as shkencat ekzakte e as artet; dhe ai, mbetet si “i jeremisur” “në mes të askurgjësë e të pambarimit”; por ka edhe “ disa tharme / të mënjanuara / (që) me ngjyrë të re përftojnë një dritë / e jehe:

Dhe është ajo këngë e lashtë e fisit,

Që në mërgim përkundi shumë do burra,

Të djegur mallesh

E sypërlotur.

Cikli “Fugat . . . mbyllet me poezinë “Allegro furioso”, ku hamendësohet një hare e furishme me përshkrimin e një tabloje liqeni tejet të trazuar. Por ndodh e kundërta. Poezia e haresë së furishme dhe krejt “Fugat . . . ” priten si me spatë në vargun e fundit: “por shi vazhdoi me ra”. Kështu, në “Fugat e fundit”, poezia e muzika janë motra binjake, i ndihmojnë njëra-tjetrës dhe ndërthuren me mesazhe ngjyrash të ndryshme për jetën, njeriun, atdheun; ndërsa “shi vazhdon me ra”, d.m. th., monotonia, errësira, zymtira e së përditshmes mbetën.

Me terminologjinë e artit të melodisë shtjellohet edhe poemi “Mbresat e rrugëve”, në formën e koncertit për violë, fagot, ksilofon–kumbonë dhe instrumenta perkusioni. Poemi përbëhet prej 12 pjesësh, të titulluara me terminologji muzikore, shoqëruar me nëntituj: “Introduksion (Kthehen kujtime)”, “Tema e fagotit (Koha rend)”, “Tema e ksilofon-kumbonëve (Kur binte muzgu)”, “Tema e instrumentave me perkusion (Përshkimi i një komete)”, “Tema e violës (Ne djemtë e vajzat, e një maturant)”, “Parte concertante (Përzemërsi, lodra e dituri . . .)”, “Kadenca e ksilofon-kumbonëve (Pranverë)”, “Kadenca e fagotit-Ballatetta-(Verë)”, “Kadenca e violës (Vjeshtë)”, “Kadenca e instrumentave me perkusion (Dimër)”, “Ripresa (Ndarjet)”, “Stretta finale (Sikur . . .?)”. Edhe këtu kemi një larmi tematike, por me shtjellime më konkrete, aty këtu me gërshetime liriko-epike, që trajtojnë motive erotike, përshkrime stinësh me përsiatje meditative rreth tyre, tablo varfërie të skajshme, zymtie jetësore, por me mesazhin e shenjtë e optimist të dashurisë për jetën dhe njeriun.

Të nxitura nga jeta, frymëzimet e poetit janë jehonë “emergjencash shpirtërore”, siç i ka quajtur Pipa poezitë. Një emergjencë e tillë blatohet në pjesën “Kadenca e fagotit”, në të cilën:

“Në jerevinë

E ngarravaçuar të druvarit

Kandili i gjorë

S’e ka pikën e vajgurit:

Ndaj nën fanar, te dera,

I biri, maturant,

Me Kantin jep e merr

E me errësirën”.

Po ashtu në “Kadenca e violës - vjeshtë”, “Motet stërkeqeshin me mënjanime / por sidoqoftë mjerimi ish enerci, / akull polar, e vdekja / çasej në gjumë . . .”.

“Buzë të ngrira në gaz” mbyllen me ciklin poetik “Në zgrip”, leksemë, në të cilën akustika tingullore i rri aq përshtat kuptimit të fjalës. Edhe pse nuk është përdorur aq dendur në frymëzimet e Zorbës, ajo ka vlerën e fjalës kyçe. Tematika motivore e “zgripit”, përkap kohën e jetës në pragun e rrënimit, kohës së shtangur në një vend (“Një gozhdë”); zhgënjimin e poetit për varfërimin shpirtëror të njeriut (“Hënë të reja”); pakënaqësinë e tij që jetës i ka humbur shija e së bukures (“Raki e lirika–balladë”); ëndërrimet me ngjyrime romantike për një jëtë më të mirë, dhe dëshira: “gjersa jeta qenka / kaq e çatrafiluar, së paku sendet / me njëra-tjetrën të përkojnë, si ngjyrat / në kuadrot e Monesë” (“A s’ ma ndërtoni një shtëpi”); mjerimi i një jete që rrokulliset teposhtë e më teposhtë, dhe një mesazh i fuqishëm (te “Rrokollja na flakë- kushtuar bashkatdhetarëve”) për njerëzit që:

“Na i harruan kushtrimet:

Lëmuç mbi njëri-tjetrin

S’u ndiekan për së gjalli;

Të mos ketë mbetur frymë

Që rishtas t’i buçasë ? ”

* * *

Zorbën e dallon një ind tekstor vetanak, që e veçon atë prej të gjithë poetëve tanë të traditës dhe të kohës sonë. Ai ka një fjalor të pasur, që ushqehet me përdorimin e fjalëve të rralla dhe arkaike, sidomos të atyre që emërtojnë ose cilësojnë a tregojnë tipare të veprimit a të gjendjes, rrethana e mënyrë veprimi gjërash të zakonshme. Edhe në rrethin më të ngushtë të leksemave që përdor më shpesh, ai nuk i shmanget kësaj rruge. Të tilla janë: rrokoll-e, zhig, zalle, qull-e, qyqe, qyqar, lëmuç, etj.Për të shprehur përvoja të brendshme ndjenjësore dhe përfytyrime vetjake, poeti gjen vlera estetike tek disonancat, veçori e simbolistëve, po edhe e Montales. Këtë efekt, ai e krijon duke bubërruar e qëmtuar fjalë të popullit, pothuajse të harruara, në të cilat përsëriten tinguj të njëjtë që në pozicionet përkatëse shqiptohen me vështirësi: “Në jerevinë e ngarravaçuar të druvarit”, “Janë po ato rremnime shpirti, të rrokuara në zgrip”, “E mbetën ashtu lmuç të laskaruar”, “E nyjça krahë të lacaruar”.

Në një shkrim timin të mëparshëm 7), kam vënë në dukje që Zorba, si edhe disidentët e tjerë të heshtur shkodranë, ka shkruar në dialektin gegë.Por kur u përgatitën për botim pësuan metamorfozë dhe u botuan në standardin gjuhësor të njësuar. Një lajthitje e tillë e dëmtoi së tepërmi poezinë e tij, sidomos në rrafshin akustik të saj; çka për Zorbën, që bëri përpjekje për të lidhur poezinë me muzikën, krijoi një minus të dyfishtë. Këtë na e dëshmojnë qartë edhe poezitë që u botuan më vonë në revistat “Phoenix” dhe “Hylli i Dritës”.

* * *

Nuk mund të bëhet një koment i plotë për Zorbën pa vështruar përkimet e poezisë së tij me tre poetët e mëdhenj hermetikë italianë: Montale-n, Quasimodo-n dhe Ungaretti-n, të tre të nderuar me Çmimin Nobel. Zorba i përmend me admirim këta tre poetë në poezinë e tij; dhe veç kësaj, ai na ka lënë në dorëshkrim antologjinë poetike “Omne trinum est perfectum” 8), në të cilën ka përfshirë përkthimin e poezive më të arritura të këtij treshi poetik të madh. Botimi i saj do të na tregojë se cilat vepra të tyre ka njohur poeti ynë; mbasi vëllimet poetike të botuara, nga viti 1945 dhe këndej vështirë t’i kenë rënë në dorë. Përkimet e treshes hermetike italiane me poetin tonë i hasim në kuptimin e qenies dhe qenësisë së poezisë, në përcaktimin dhe qasjen e objektit poetik, në shtjellimin tekstor të motiveve; në njëfarrë drejtimi, edhe në prefrencat leksikore, etj.

Në të kuptuarit dhe në vështrimin e poezisë, Zorba afrohet me hermetikët italianë, për të cilët poezia e pastër është imazh që evokon objektin, më tepër se ta emërtojë a ta përshkruajë atë.

Për ta rritur sa më shumë forcën evokative, ndjellëse, dhe sugjestionuese të poezisë, për të dhënë më të qenësishmen e imazhit poetik (“esencialitetin”, siç e përcakton ai vetë në Pasthënie), ata përdorin, çka është synimi i tyre kryesor, një ligjërim intensiv, skajshmërisht sintetik, eliptik, gjë që shpesh e bën atë të errët, hermetik. Një ligjërim që rreh të ndriçojë elementet afektive, ndjenjësore, imagjinative, duke zbehur ato racionale. Dihet përkufizimi lapidar, substancial, i përqenësishëm i Quasimodo-s për poezinë: “Kur poezia fillon të thotë, pushon së qeni”.

Intensiteti skajor i kumtimit të idesë në tekstin poetik i ka çuar hermetikët italianë shpesh në poezi me dy a tri vargje me nëntekste shumë të pasura, si në rastin e poezisë “Ed è subito sera” (“Dhe shpejt vjen mbrëmja”) të Quasimodo-s, për analizën e së cilës janë thurur disa ese nga kritikë të ndryshëm.

“Ognuno sta solo sul cuor della terra

Trafitto da un raggio di sole:

Ed è subito sera”.

(“Secili rri vetëm në zemër të tokës / I goditur nga një rreze dielli: / Dhe shpejt vjen mbrëmja”). Ose me poezinë e Ungaretti-t, “Mattina” (“Mëngjes”), një poezi e zhveshur deri në palc të ashtit: “M’ illumino/d’immenso” (“Përshëndritëm / Pafundësisht”) 9).

Të kësaj natyre janë shumë poezi të Zorbës, si përshkrimet me nëntekste të pasura kuptimore: “Pjergulla”, “Zalli i Kirit”, “Prap me furi”, “Rrenime”, “Rrugët në vjeshtë,”, “Malle”, Fli”, etj. , ose meditacionet filozofike si “Përtej . . .” (që të kujton poezinë që çekëm më lart të Quasimodo-s), “Pa element”, “Fjala”, “Kujtime”, “Robër”, (e shkruar në burg, në vjeshtë të vitit 1948, ku aludohet për “armiqtë e popullit” që punonin në kampet e punës dhe të “riedukimit”, dhe që na kujton poezinë “Vëllezër” të Ungaretti-t, kushtuar ushtarëve në llogore gjatë Luftës së Parë Botërore.).

Me gjithë admirimin për hermetikët, Zorba ka ndjekur vetveten në dhënien e emocioneve dhe të përfytyrimeve vetiake. “Pasimi i rrugëve emocionale të tyre do të kishte qenë një vazhdim i mjerë e i pafrut”, ka shkruar ai.Origjinalitetin e tij, “shpetimin prej grackës së hermetikëve”, siç e quan ai, e ka arritur nga “analiza kritike e botës individuale, e rrethanave, e kushteve të ekzistencës, e aspiratave dhe idealeve e sidomos kundërshtimet e botëkuptimet personale, që edhe mund të paraqesin afri sensitive me këdo tjetër, por jo unjisim filozofik e ideor”. Një burim tjetër shpëtimi nga ajo grackë është jetësuar në rrafshin leksikor: “shpuplimi dhe ushqimi i vazhdueshëm me leksikun dhe idiomat tona (të traditës dhe ato që bota krijon çdo ditë)”, ka shkruar ai po aty. Megjithse, sikurse kam sqaruar më lart, nuk mund të pajtohem plotësisht për këtë çështje.

Një ndikim të dukshëm të poezisë hermetike e hasim në dy ciklet që përmendëm më lart; “Fugat e fundit” dhe “Mbresat e rrugëve”, që përfshijnë provat e tij në lidhjet poezi–muzikë. Zorba eci në rrugën e hapur prej Montales, siç kishte ecur ky pas gjurmëve të muzikantit francez Debussy, që pati kompozuar poezi të Bodlerit dhe një poem të Malarmès. Montale, në ciklin poetik “Movimenti” të përmbledhjes poetike “Ossi di seppia” (“Eshtrat e sepies” 10), ka botuar eksperimentet e tij në këtë fushë të pazakontë të relacioneve të poezisë me muzikën: “Corno Inglese”, “Falsetto”, “Minnistrels” da C. Debussy; “Quasi una fanfasia”; veç poezive më të hershme të kësaj natyre: “Musica silenziosa”, “Suonatina di pianoforte”, suitën “Accordi” 11).

Më vjen mbarë të theksoj këtu që poezia hermetike në rrafsh kuptimor nuk është e hapur, pra bart mesazhe që poeti ua transmeton lexuesve nga thellësia, sado të errët që janë nga shkaku i intensitetit maksimal që cilëson tekstin, të cilat lexuesi duhet t’i zbërthejë. Zorba është ushqyer gjithë jetën sa me hermetikët italianë, aq edhe me modernistët europianë si Bodlerin, Tomas Eliotin, etj. Zorba kërkon një komunikim të plotë me lexuesin “komunikim që s’i drejtohet një leçitësi të plogtë, pasiv e indiferent, që pret çfarë i sjell poeti-dallëndyshe për ta përtypur pa mundim, pa pjesëmarrje. Jo. Lexuesit të sotëm i kërkohet përgatitje shpirtërore, kulturore e artistike për ta bërë veten bashkautor me artistin, jo vetëm për të interpretuar atë që i komunikohet, por për ta ndjerë e për ta vuajtur bashkë me poetin, duke kërkuar në vepër përfytyrimin vetjak, qoftë në formë krejt individuale e ndoshta edhe botëkuptimore tjetër.”.

Referenca dhe shënime

1). Kam pasë fatin ta njoh. Pavarësisht që mosha dhe sidomos rrethanat nuk na e mundësuan lidhjen e miqësisë, aq të dishëruar prej meje. Një fytyrë e fisme, gjithnjë e hijesuar nga mendimi, që i ndriste sytë dhe krejt fytyrën. E vija re kur ecte rrugës. Një hijeshi personaliteti në të ecur më ngjallte gjithnjë admirim. Me hapa të sigurt, thua se po ecte i vetëm. Mbasi kishte kryer llogaritë në ndërmarrjet ku punonte, që në momentet kur shkëputej nga puna dhe merrte rrugën e kthimit në shtëpi, për të fillonte jeta e dytë, ajo e vërteta. Tashmë, ai e kishte kaluar pragun e asaj jete të rëndomtë të ditës dhe ishte futur në hapësirat e artit. Të krijohej përshtypja që, gjatë rrugës, krijonte poezi. Ja njëra prej tyre:

“Si zogj dallëndysheje,

Fëmi të lagjes

Më shkasin anash

Plot shend e verë.”

Më pati treguar Ernest Perdoda, një poet tjetër i heshtjes shkodrane, shok e mik i përbashkët, që Zefi shkruante poezi dhe përkthente hermetikët. Një herë, më pati lexuar një poezi të përkthyer të Ungarett-it.

2). Shih “Phoenix”, nr. 1, korrik-gusht 1997, f. 52-57; dhe “Hylli i Dritës”, nr. 1, v. 2010, f. 186-203.

3). Hans Joachim Lanksch “Arti autonom i fjalës”, “Phoenix”, nr. i mësipërm, f. 49-51.

4). Të gjitha citimet nga Zorba që pasojnë janë marrë nga kjo “Pasthënie”.

5). Shih, Petraq Kolevica, “Lasgushi më ka thënë . . . Shënime nga bisedat me Lasgush Poradecin”. Botim i dytë i plotësuar, “Toena”, Tiranë, 1999, f. 89. Cituar simbas Anton Nikë Berisha, “Vepër e qenies dhe e qenësisë sonë – Vëzhgime mbi artin poetik të Fishtës”, “Shpresa & Faik Konica”,Prishtinë, 2003, f. 109.

6). Ky variant është marrë nga “Hylli i Dritës”.

7). “Disidencë fisnike dhe politizim çoroditës në letërsinë tonë”, “Dielli”, nr. 1 dhe 2, viti 2004.

8). Stefan Çapaliku, “Edhe pse kohë mbeti pak . . . ”, gazeta “Shkodra”, 14 janar, 1993.

9). Të dhënat për Quasimodo-n dhe Ungaretti-n i kam prej shënimeve të mia të dikurshme.

10). Sepie, emër i një molusku.

11). “Eugenio Montale, Collected Poems 1920-1954”. Translated by Jonathan Galassi.

Prolog për të bukurën dhe fjalën artistike

2008-05-01T12:56:00.003-07:00

Prolog për të bukurën dhe fjalën artistike

Anton Çefa

Qenia dhe qenësia e artit qëndron tek kutpimi dhe vlerësimi i vlerave estetike dhe fillimisht e kryesisht tek kuptimi dhe vlerësimi i së bukurës.

Janë dhënë shumë përkufizime për të bukurën, por edhe është mohuar mundësia për ta përkufizuar atë. Platoni, i pari filozof që trajtoi probleme të estetikës, si filozof moralist që ishte, e trajton artin si pjesë të etikës, dhe shkon deri atje sa të identifikojë të bukurën me të mirën dhe të vërtetën. Aristoteli: “E bukura është simetri, proporcion, harmonizim i pjesëve tek e tëra”. Për Kantin, “E bukur është ajo cilësi me anën e së cilës një objekt na kënaq, pa përfillur dobinë e tij, na josh në një soditje të pavullnetshme dhe na bën të përjetojmë një lumturi të painteres.” Fichte e konsideronte si virtyt moral. “E bukura, po aq sa e vërteta, është qëllim në vete.” Hegeli, pothuajse si Aristoteli, e shihte të bukurën si unitet të pjesëve, përparësi të formës ndaj përmbajtjes dhe si manifestim ndijimor i idealit metafizik. Për Benedetto Crocen, e bukura nuk është fakt fizik dhe nuk u përket gjërave, por aktivitetit të njeriut, energjisë së tij shpirtërore, ajo nuk ekziston në natyrë; natyra është e bukur vetëm për atë që e shikon me syrin e artistit, tek i cili e ka burimin e bukura. Ai e ka përkufizuar shkurt: “E bukura është shprehje”. Shkrimtari i shquar francez, Anatole France ka thënë: “Unë besoj se ne kurrë nuk do të dimë me saktësi pse një gjë është e bukur. Askush nuk ka qenë i aftë të ma tregojë me përpikëri një gjë të tillë . . . Sa për mua, unë ndjek ndjenjën time për të bukurën. A mund të gjej njeriu një udhërrëfyes më të mirë? . . . Nëse do të më duhet të zgjedh mes së bukurës dhe së vërtetës, unë nuk do të lëkundem, do të zgjedh të bukurën. Nuk është asgjë e vërtetë në këtë botë, veç së bukurës.”

Studimi i natyrës të së bukurës ka vazhduar prej shekujsh që nga antikiteti grek dhe vazhdon sot e kësaj dite; çdo filozof dhe estet që ka lavëruar në këtë fushë na ka dhënë një përkufizim të vetin. Megjithëse janë dhënë sa e sa përkufizime për të bukurën si dhe për kategoritë e tjera dhe për problemet më të ndryshme të estetikës, çështja e trajtimit të tyre mbetet dhe do të mbetet gjithnjë e hapur. Estetika si bijë e filozofisë i shtron problemet dhe jep zgjidhje që nuk janë kurrë përfundimtare. Është në natyrën e saj që filli i Arianës nuk mund të na nxjerrë nga labirinti. Kjo, ndoshta, e ka shtyrë historianin e shquar të filozofisë Wil Durant të thotë në veprën e tij “Kënaqësitë e filozofisë”: “Nuk është për t’u çuditur që librat më të pagdhendur në botë janë ato që janë shkruar për të bukurën”.

Rëndësore për estetikën është çështja: a ka karakter objektiv a subjektiv e bukura. Përderisa e përjetojmë nëpërmjet kënaqësisë që na jep dhe e krijojmë, ajo ekziston, - është cilësi objektive e sendeve dhe dukurive, arsyetojnë një palë. “E bukura është në syrin e shikuesit”, ka thënë Margaret Hungerford, duke mohuar objektivitetin e saj. Ideali i së bukurës ndryshon nga njeriu tek njeriu, nga një popull tek një tjetër, nga një racë tek tjetra, dhe në këtë prizëm qëndron subjektiviteti i saj. Gjithsesi, një gjykim estetik mund të merret si objektiv nëse një ideal i njëjtë bukurie përfshin një masë sa më universale të njerëzve.

* * *

Letërsia është arti i fjalës. Hyji e krijoi botën me fjalën e Tij. Ai tha dhe u bë. Për Hyjin, fjala është krijim. Krijim i çdo gjëje. Për njerëzimin, fjala është zbulim përmes emërtimit. Fjala, si emërtim i sendeve e dukurive, është veprimi i parë kreativ artistik i njeriut, nëpërmjet të të cilit u shpikën format verbale dhe u përsosën në kalim të kohëve. Dhjetëra-mija vjet më parë, të parët tanë, banorët e shpellave, në dramën e përditshme të gjuetisë, u mësuan të veshnin mendimet e tyre me fjalë. Duke perifrazuar në njëfarë mënyre Heidegger-in, mund të themi që për çdo dukuri njeriu krijon një fjalë të veçantë, e cila pastaj bëhet simbol i asaj dukurie. Croce, filozofi estet, e ka trajtuar artin thjesht si intuitë; por ai ka thënë gjithashtu se intuita dhe shprehja janë e njëta gjë, çka do të thotë se na nuk mund të njohim diçka pa e emërtuar atë. Dhe ky veprim është thjesht vepër arti.

Me krijimin e fjalës, në procesin e komunikimit lindi gjuha, një nga realizimet më të mëdha të njerëzimit. Pa aftësinë e të folurit, përdorimit të gjuhës, nuk mund të jetësohej qytetërimi njerëzor. Nëpërmjet gjuhës si sistem i hapur e krijues, jashtëzakonisht fleksibël, realizohet komunikimi i ideve dhe koncepteve abstrakte si dhe transmetimi i tyre nga një brezni në tjetrën. Fishta ka shkruar: “Fjala ka aq nji fuqi në vedvedi, sa mos me e ndalë as giatsija e kohës, as gjansija e hapësinës, e si mundet me e permbledhë të gjith kohën në nji ças e hapësinën në nji pikë, kshtu ajo deperton qiellen, i vjen rrotull e okolle rruzullimit, edhe na parashtron bukuri e madhni të reja, rysë e then kryeneqsit e rrashtave ma të forta të njerzvet.”

Nga fjala si kumt u kalua në fjalën si kuptim alternativ, të ndryshëm, dhe u krijua fjala poetike dhe, me anën e saj, teksti letrar që mishëron shumëkuptimësinë, çka është në natyrën e veprës letrare. Përpjekja për të njohur të bukurën dhe vlerat e tjera estetike të gjërave e dukurive dhe, në rastin tonë, tek letersia artistike, të çon drejt mjetit me të cilin shfaqet ajo, tek fjala poetike. Në veprën letrare, është fjala që end fillin e së bukurës në shtratin e tekstit gjuhësor, deri në sublimitetin e saj. “Fjala e harmonizuar mund të pasqyrojë format e shpirtit . . . ashtu edhe fytyrën e madhërishme të botës, e cila u jep jetë atyre”, ka shkruar De Rada në ‘Parime të estetikës”. A nuk është dukuria e së bukurës, “forma” më e lartë, më e fisme, më e kulluar e shpirtit të njeriut? Prandaj, letërsia artistike është në krye të arteve dhe në gjirin e saj, poezia që zë kryet e vendit.

Poeti, tregimtari, e shprehin atë, fjalën, që është gjithnjë një kumt që bart një vlerë estetike, duke na përcjellë një mesazh, d. m. th. një vlerë humane. Detyra e kritikës është pikërisht ta zbulojë atë, vlerën estetike, që përmban fjala e endur në një strukturë tekstore.

Për t’u pohuar është edhe pafuqishmëria e fjalës për të shprehur çdo “dridhje” të shpirtit a për të hedhur dritë edhe në skutat më të errëta të vetëdijes dhe sidomos të nënvetëdijes. Lasgushi, reformatori më i madh i gjuhës poetike shqipe dhe mjeshtër i mbaruar i saj, e ka ndjerë veten “të huaj”, të paaftë për të shprehur çdo gjë:

“O gjuhë-e shentëruar, o mall me shpirtin plot,

O vetëtim’ e qjellit që fërfëllon me flakë,

O djellë-i llaftaruar që ndrin si pikë lot . . .

Si pikë lot e ndritur po ndrij në reze t’uaj,

Po ndrij e papandehur po qaj pak e nga pakë,

Sepse prej botës s’uaj kam mbetur kaq i huaj . . .”

Në dy vargjet e fundit të kësaj poezie, Lasgushi e ka qartësuar më tej këtë situatë, duke iu drejtuar gjuhës me epitetin “o mos-e kuvenduar”. Në këto dy vargje, ai na ka dhënë atributin e gjuhës si kumt, si burim drite (dijeje, informacioni), dashuri-dhimbjen e tij për të dhe njëkohësisht pafuqishmërinë, paaftësinë e saj për të depërtuar në skajet më të hijesuara të shpirtit:

“Ti ndrin në thelb të jetës si dritë e përvëluar,

O gjuhë e zemrës sime, o mos-e-kuvenduar”.

Këtë “mos-kuvendim” e pati poetizuar më parë mësuesi dhe udhëheqësi i tij i parë shpirtëror e artistik, Naimi: “E ku shkruhen në kartë / fjalët e gjuhës së zjarrtë ? ”

Është detyrë e kritikës letrare t’i hapë “fjalës së palosur” “kindën e një pale”, pra, të zbërthejë shumëkuptimësinë e fjalës. Milivoj Solar ka thënë: “Çdo tekst shpjegohet në kuadrin e një konteksti”. Estetika ka parashtruar dhe argumentuar në vijimësi rrugë dhe metoda për të analizuar veprën artistike. Kështu kemi, ndër të tjera, interpretime formaliste, ekzistencialiste, marksiste, sociologjike, psikanalitike, strukturaliste, simboliste, semantike, etj. Nuk kemi kurrë një përfundim të saktësuar, por kemi udhë ecjeje përpara plot rrugëza e kthesa me zhvillime nga më të ndryshmet, në më të shumtën e rasteve kontradiktore.

* * *

Grupi i studiuesve amerikanë të “Kritikës së re”, në fillimin e viteve ’40 të shek. të kaluar, parashtroi dhe futi në zbatim të zbulimit të vlerave estetike të veprës letrare praktikën e “Close reading”, që këtu në një përkthim ad literam do të thotë “lexim i hollësishëm”, një metodë serioze studimi që konsiston në një shqyrtim sa më të hollësishëm që të jetë e mundur të rrafsheve më të ndryshme të veprës letrare, në kuptimin se si vepron një tekst artsistik, si i krijon kuptimësitë dhe efektet në nivelet më të imta të tij. Vetëm nëpërmjet një shqyrtimi të tillë të hollësishëm të shumëkuptimësisë së tekstit letrar, në të gjitha rrafshet e tij, mund të arrihet në zbulimin e realitetit artistik që krijon shkrimtari në veprën letrare. “Kritka e Re” u mbështet kryesisht tek mësimet teorike të Ivor Armstrong Richards, lidhur me vlerat e veçanta që i jepte ai analizës së tekstit letrar me pjesëmarrjen aktive të lexuesit. Ai botoi veprat: “Kuptimi i kuptimit” (së bashku me C. K. Oden, 1923) dhe “Parimet e kritikës letrare” (1924).

Në këtë vazhdë, studiuesit Rene Wellek dhe Austin Warens, në veprën “Një teori mbi letërsinë” (1942), polemizuan për vlerën e dy drejtimeve për t’ju afruar analizës së veprës letrare: rruga a mënyra ekstrinseke dhe intrinseke (terma latine të përdorura më parë nga Croce, por jo krejtësisht me kuptimin që i dhanë dy studiuesit e përmendur më lart). Drejtimi i parë, ekstrinsek (“nga jashtë”) niset nga çështje të tilla si biografia e autorit, mjedisi shoqëror, rrethanat e jashtme, premisa psikologjike, filozofike, etj.; ndërsa drejtimi i dytë, intersek (“nga brenda”), që Wellek e Warens e morën si të qenësishëm, thelbësor, niset nga ekzaminimi i përbërësve formal të veprës artistike, vlerave estetike të tekstit: gjuhës, stilit, imazheve, figuracionit, simbolikave, etj. Ata argumentuan me analizat e tyre epërsinë e studimit të drejtimit intrinsek ndaj atij ekstrinsek.

Lidhur me përvojën e lexuesit në interpretimin e veprës letrare, punoi edhe fenomenologu polak Roman Ingarden, i cili argumentoi që teksti letrar “konkretizohet” në aktin e të lexuarit. Këtë tezë e zhvilloi më tej Wolfang Iser nëpërmjet të “mbushjes së zbrazëtive” nga ana e lexuesit gjatë procesit të leximit. Simbas Iser-it, lexuesi duke lexuar tekstin, krijon supozime kuptimore, të cilat, me avancimin në lexim, i vlerëson si të drejta ose të gabuara. Kështu arrihet në analizën e drejtë të tekstit.

Nga fundi i viteve ’60 të shek. të kaluar, shërbime të mëdha teorike i bëri analizës së tekstit teoria e “estetikës receptive”. Sipas kësaj, vepra letrare, duke qenë një fenomen historik dhe jo dukuri transhedentale a “e pakohshme”, kërkon qëndrimin kritik vlerësues të lexuesit, pa të cilin ajo “nuk është e kompletuar”. Një metodë e tillë shqyrtimi i veprës letrare, erdh si aplikim i “përgjegjshmërisë së lexuesit”, teori e propozuar nga Hans Robert Jauss, i cili, në vitin 1967, solli në sofrën e teorive estetike idenë e “horizontit të pritjes”, sipas së cilës çdo lexues i qaset veprës letrare, e shqyrton, e kupton dhe e vlerëson atë në bazë të personalitetit të tij, formimit të tij psikologjik, botëkuptimor e teorik letrar dhe përvojës së tij jetësore, estetike e letrare, që formësohet nga marrëdhëniet e tij me letërsinë artistike dhe teoriko-letrare. Horizontet e pritjes ndryshojnë me kohën. Në periudha të ndryshme historike, horizonti i pritjes i lexuesit është i ndryshëm.

Në këtë rrjedhë diskutimi, analizën e veprës letrare në linjën e estetikës receptive e çoi deri në skajin më ekstrem Roland Barthes me esenë polemike “Vdekja e autorit” (1968), duke absolutizuar vlerën e tekstit dhe të receptimit të tij nga lexuesi, në dëm të autorit. “Është gjuha (teksti) që flet, jo autori”. Dhe tekstin e lexon, e kupton dhe e vlerëson vetëm lexuesi. “Njësia e tekstit qëndron jo në origjinën e tij, por në destinacionin e tij”. Dhe destinacioni është lexuesi. “Ky destinacion nuk mund të jetë më gjatë personal: lexuesi është pa histori, pa biografi, pa psikologji; ai është thjesht dikushi që mban bashkë në një fushë të vetme elementet prej të cilëve është formuar teksti”; dhe “Lindja e lexuesit do të ndodhë vetëm me vdekjen e autorit”. Në dukje paradoksale, në të vërtetë kemi të bëjmë me trajtime ekstreme të këtij problemi, siç ka ndodhur vazhdimisht me problemet estetike, për të cilat Sean Burke, në veprën “Autorësia prej Platonit tek të mëvonshmit – një lexues”, ka shkruar: “Çështjet kanë qenë ngritur në shumë gjuhë dhe fjalorë gjatë historisë së mendimit perëndimor, dhe çdo përpjekje për t’i vendosur ato në një mënyrë a në një tjetër, ka shërbyer vetëm në ripërtrirjen e debatit, duke e hedhur atë drejt një zgjidhjeje tjetër”.

Numri i madh i shkollave teoriko-letrare i krijon mundësi kritikës të bëjë analiza nga më të ndryshmet, të cilat nuk është e thënë që të çojnë gjithnjë në rrugë të drejtë, d. m. th. në përfundime objektive. Në historinë e kritikës sonë letrare, e kemi të qartë gabimin e Krist Malokit në vlerësimin e poezisë së Lasgushit: duke u mbështetur me fanatizëm në parimet e analizës psikanalitike dhe kulturo-historike, ai shkoi deri në mohimin kategorik të poezisë së poetit tonë të madh. Megjithëkëtë, duhet të kujtojmë edhe këtë: mbi bazën e shpjegimeve të Freud-it për nënvetëdijen është hedhur dritë rreth temave dhe teknikave të disa shkrimtarëve, duke përfshirë, ndërmjet modernistëve, James Jouce, Virgjinia Wolf, Marcel Proust. Gjithsesi, u duhet ruajtur zbatimeve kategorike të premisave teorike të shkollave të ndryshme letrare.

Për kritikën letrare, Mitrush Kuteli, një gur i rëndë i themeleve të saj në kulturën shqipe, ka shkruar: “Kritika letrare duhet të jetë analizë objektive e cilësive dhe e mungesave, e bosheve dhe e ploteve, e dritave dhe e hijeve të një vepre”. Kritika letrare e sotme shqipe, në përgjithësi, është e njëanshme; ajo u përket cilësive, ploteve dhe dritave. Edhe kështu – çka është dobësi e saj – ajo ka vlerat e veta, nëse vërtet është objektive dhe e argumentuar në cilësitë, plotet dhe dritat e veprave letrare.

Analizë thellësore e romaneve të Anton Nikë Berishës

2008-05-01T12:56:00.001-07:00

Analizë thellësore e romaneve të Anton Nikë Berishës

Mbi librin e Domenico Corradini H. Broussard , Narrando gli abisi. Tre romanzi di Anton Nikë Berisha & Rrëfime të thellësive - Rreth tri romaneve të Anton Nikë Berishës. Shtëpia botuese “Faik Konica”, Prishtinë 2009.

nga ANTON ÇEFA

1. Romane që të pushtojnë e të befasojnë

Kemi në dorë në një botim të vetëm tri ese, në italisht dhe shqip, të Domenico Corradini H. Broussard-it 1) për tri romanet e Anton Nikë Berishës: “Gjin Bardhela i arbresh & Etja e gurëzuar”, “Nëna e dritës” dhe “Ferri i lodhur”.

Një fill sui generis veçanëson veprimtarinë interpretuese (parashtruese) të Corradinit: dëshira të shprehet e jo vetëm të shprehë. E pushton gjithnjë kjo dëshirë dhe nuk i ndahet; i shndërrohet në synim. Përshkon ajo gjithë strukturën e veprës, në të cilën analizës së romaneve i prin një “Para/Tekst i pasuar nga një “Autodafé “.

“I shkruaj këto faqe, thotë ai në Para/Tekst, si hyrje ose si paraqitje të vetvetes, unë një adhurues i albanologjisë, 2) i shkruaj për të dëshmuar se këto romane më kanë pushtuar dhe befasuar . . . dhe më shkaktojnë pa ndërprerje një ‘mahnitje’.”

Në romanet e Berishës, pohon Corradini, “poezia bëhet filozofi e filozofia poezi”, duke emërtuar me poezi letërsinë. Të njëjtën gjë mund të pohojmë ne për prozën parashtruese të Corradinit, e cila shtjellohet në të njëjtin relacion filozofi-poezi. Dukuri që ai vetë na e ka shfaqur në Autodafé, me çiltërinë që e karakterizon stilin e tij: “filozofët më çmojnë tepër poet, ndërsa poetët tepër filozof”.

Lëvrimet e veta në hullitë e artit letrar, ai i quan shkurt “një shkëndijë vezulluese, por asnjëherë e ndërprerë”, dhe rezultat i ndjesisë dhe i mendimit, i artit letrar dhe i filozofisë, që synojnë gjithnjë në hulumtimin e “humnerave” të shpirtit njerëzor, për të dhënë mesazhe humane. “Në ushtrimin e përditshëm të qepjes dhe të shqepjes së rrokjeve, veçmas nëse rrëfehen humnerat, aty dhembja dhemb . . .”

E shtjelluar dhe e argumentuar në shtratin e një kulture të gjerë, që konkretizohet në citime të shumta, lënda parashtruese e Corradinit na shpalos vlerësime teorike të ndryshme. Kështu, fillon të lexosh “Rrëfime të thellësive” si kritikë letrare, por ushqehesh, si pa u kujtuar, me mendime teorike estetike, filozofike, psikologjike, etj.: “Poezia është një nevojë arketipi (...) Si një pe zbukurues që përshkon intrigën e historisë dhe e përçon në mënyrë arabeske. Në empatinë korale, i detyron brezat e së djeshmes, të së tashmes e të së ardhmes në një fat të vetëm. I detyron në fatin e dashurisë e të dhimbjes, . . . në po atë fat që në romanet e Anton Nikë Berishës e bën dashurinë një dhimbje të ëmbël”.

Dhe është kjo dashuri-dhimbje që ngjall qetësi e çlirim shpirtëror, kënaqësi e gëzim tek ai që i dhurohet dhe tek vetë dhuruesi, është kjo dhimbje-dashuri që peshon në synimet morale të artit letrar: “Romanet e tua të zemërimit të madh, i drejtohet ai autorit, të kanë rikthyer tek rrënjët e pemës së parajsës (ederike): pemës së Njohjes së të Mirës e të së Keqes, nga e cila hija e puer aeternus digjet prej dëshirës”.

Duke gjetur tek veprat e Berishës origjinalitet e arritje artistike jo vetëm me vlerë për letërsinë shqipe, po edhe më përtej, ai bën pohimin e rëndësishëm për letërsinë: “Letërsia nuk dallohet për gjuhën në të cilën shkruhet. Letërsia dallohet vetëm me atë që nuk është letërsia”.
Amën e frymëzimeve dhe realizimeve rrëfimtare të Berishës, Corradini e gjen tek kujtimet e jetës dhe botës shqiptare, “Vendit të Shqiponjave”. Dhe i njeh autorit meritën e lartësimit të vendit të vet, Shqipërisë, nga hartat gjeografike dhe shndërrimit në “simbol të një gjeografie tjetër, të gjeografisë imagjinative”.

Corradini e di mirë që “akti i mirëfilltë letrar është pikësëpari akt i mirëfilltë gjuhësor”; prandaj ai vë në dukje faktin që tek Berisha “është një kërkim gjuhësor që nuk e gjen tek shkrimtarët e tjerë”; sintaksa e Berishës është vetjake; ai “nga çdo fonemë nxjerr ndonjë gem të lakuar, lakim që bëhet jetë. E këta gema, që i kanë gjembat si bisqet e trëndafilit, në fund lulëzojnë dhe lëndojnë”. Ose, leksiku që përdor Berisha është “një gërshetim shumëngjyrësh i fjalëve të nxjerra nga harresa e fjalëve të bisedimit të përditshëm, (që) zhburgoset nga vuajtja më e madhe: nga vuajtja për vuajtjen e të tjerëve”.

Vetë gjuha e përdorur nga autori, vë re Corradini, ku “përherë është një shqiponjë rrokësore, që kalon nga rrokja në rrokje dhe në çdo rrokje ndalohet për pak kohë dhe të gjitha rrokjet i lidh në tërësi kohësisht të pafund . . .”, i jep narratives së Berishës dimension përjetësie, mbasi Parmenida, duke mos iu nënshtruar Chronosit qëndron e palëvizur “buzëqeshje e bardhë, e përjetshme e hënës”, shprehje aq e pëlqyer e Corradinit për të treguar dimensionin gjithëkohor dhe lartësitë artistike të narratives së Berishës.

Me shprehje kuptimisht të rënduara dhe artistikisht të hijshme vihet në dukje vërtetësia artistike e krijimtarisë imagjinative të Berishës: “Nga ti kam mësuar, Anton i dashur, që mbiemrat që i përdor dendur, edhe kur shfaqen sinonimë, të shërbejnë të japësh cilësinë e emrave, cilësia e qenësisë kundër dukjes “das Wesen gegen das Scheinen”.

Veç vlerave të së vërtetës artistike, të mjeshtërisë figurative, simbolikës së gjetur, gjuhës së veçantë dhe të dimensionit kohor, Corradini i njeh prozës tregimtare të Berishës edhe atributin e universales gjeografike.

Kështu që gjeografia imagjinative e veprave të tij nuk i takon vetëm “vendit të shqiponjave”, por edhe një mjedisi dhe lexuesi të kudondodhur: “Nga ti kam mësuar, Anton i dashur, që në gërshetimin e intrigës e të nënintrigave, ku çdo nënintrigë është në vete një intrigë, unë rrëfimtari shpreh dhe duke u shprehur shqipton si skulptura ‘a tutto tondo’, që unë rrëfimtari rrëfen historinë e vet duke i rrëfyer historitë e të tjerëve, që unë rrëfimtari rrëfen historinë ‘tënde’, e rrëfen pa biografi, për të dëshmuar se kjo histori është e ‘jotja’, e ‘imja’, e ‘tij’, histori e të gjithëve. Në këtë citim spikat edhe një çështje e rëndësishme estetike, e shtruar në mënyrë origjinale, ajo e marrëdhënieve mes autorit dhe lexuesit, aq e diskutuar në zhvillimet estetike të kohëve të fundit nga shumë studiues.

2. Këngë malli për origjinën – për rrënjët

Objekti kryesor i artit të Berishës, ku edhe përqendrohet analiza e Corradinit, është hulumtimi i botës shqiptare, kryesisht i “humnerave” të nënvetëdijes së saj, dhe pasqyrimi artistik i kësaj bote, jo për t’u rrëzuar në humnerat, por për t’i ndriçuar ato dhe për të mundësuar daljen prej tyre, “për t’i ndihmuar ta marrin përpjetën e dhimbjes”.

Gjin Bardhela, heroi i romanit “Gjin Bardhela i arbresh & Etja e gurëzuar“, për interpretuesin Corradini, është shqiptari arketipal i mërguar nga atdheu për të ruajtur lirinë personale. I strukur në nënvetëdijen e vet, aty ku gjallit arketipi, Gjini është “i pavetëdijshmi personal i Berishës”, ai “i përngjan (Berishës) si një binjak dhe si hije e ndjek nëpër kalldrëmet plot me kryqe”. Në kohën kur e ka braktisur e gjithë bota, “shqetësohet për të vërtetën e vet ekzistenciale” dhe si Zarathustra i Niçes, filozofi i preferuar i Corradinit, rivlerëson të gjitha vlerat, tokësore dhe trashedentale. Për autorin e studimit, ai është hero i mendimit, një hero i jashtëzakonshëm, sepse “ka guximin dhe pavetëdijen të shtrojë pyetje” (a nuk ka filozofuar gjithnjë shqiptari edhe në majë të shkrepit?), dhe “nuk u nënshtrohet konvencioneve, po bindjeve të veta, ai e njeh artin e shikimit e të tejshikimit. Si Niçes, atij i duhet “të vallëzojë në zinxhirë”, të jetojë në një lëmsh kundërthëniesh, që në mënyrë të pavetëdijshme e çojnë tek “ndjenja e së vërtetës, a së paku tek e vërteta e vet”; mbasi “të vërtetat, sipas Niçes, janë iluzione”. Si mjeshtër i sendërtimit të portretit përmes përkufizimeve eseistike, ndonjë prej të cilave e dhamë më lart, Corradini i vë në gojë Gjinit kumtin, aq të thellë nga kuptimi: “jam historia, por jo në histori, jam historia ime”. Vërtet ai është histori, por jashtë historisë, ai është historia e vet; një histori që i ka rrënjët jo vetëm në pavetëdijen personale, por edhe në atë kolektiven, në ëndrrat shekullore të njerëzimit.

Më përtej, për Corradinin, Gjin Bardhela-Anton Nikë Berishë, është edhe heroi i kujtimeve. I kujtimeve që përjetohen me mall dhe i mallit që përpiqet të fashitet ndër kujtime, por që nuk gjen qetësi. Është “Kënga e mallit (e kënduar) në solo violinë” - siç e ka titulluar autori esenë për këtë roman, - është kënga e mallit “për origjinë, për rrënjët e vyshkura, por jo të thata”, është kënga e mallit që e shtyn “të gjejë farën e identitetit të vet të humbur të arbëreshit e ta mbjellë midis bucave të dheut”, për ta ruajtur nga stinët e ngrita, dhe për ta mbajtur gjithnjë gjallë. Gjini është i dënuari nga malli, “një i dënuar mes atyre të dënuarve që i thërrasin kështu për arsye se janë të mërguar kudo, kudo të mohuar si bij të askujt”, por që e ka zemrën plot dashuri, sepse “e kapërcen të përditshmen për absoluten”. Me nota të thekshme dhimbjeje dhe me një teh të mprehtë ironie, Corradini shkruan: “Për të dënuarin nga malli është e domosdoshme të mos ketë atdhe, për të qenë qytetar i të gjithë atdheve”.

Meritë e dorës së parë për letërsinë, e sidomos për narrativën, është forca përgjithësuese e faktit artistik, të cilën analizuesi Corradini e gjen të realizuar me mjeshtëri te romani për arbëreshin Gjin. Tek ky hero është sendërtuar shqiptari i përjetshëm, i mbështjellë në fatalitetin e tij mërgimtar, shqiptari-udhëtar i përjetshëm, i dikurshëm dhe i sotëm, që ecën i kapërthyem në destinacionin e tij, në rrugën që shkon e s’kthen, aq herë e përsiatur në thellësitë e nënvetëdijes së përrallave të hershme të paraardhësve. “Po e lë shtëpinë time, jam i detyruar ta braktis, s’ka punë këtu, s’ka bukë këtu, s’ka ardhmëri këtu, komunizmi dergjet nën tullat e betonit të Murit të Berlinit, e nën statujën e madhe e të rrëzuar të Enver Hoxhës, ik, ik nga këtu ussahè, ik, ik por në trastën time ngjyrë të murrme kam vënë një copë të tokës sime. Një grusht dhé, nga ky dhé kam lindur dhe në këtë dhé do të kthehem”.

Por, edhe në këto rrethana, ai, Gjini, hero i i kujtimeve, i mallit, i emigrimit, i mendimit, nuk stepet, por shkon përpara dhe është i aftë të krijojë rishtas kozmogoninë e vet, sepse ai është “metafora e jetës në udhëtim”.

(Vetëm një interpretues që jo vetëm ka lexuar me dashuri, dhembje dhe vlerësim të lartë romanin e arbëreshit Gjin Bardhela dhe dy romanet tjera të Berishës; atë të Nënës Terezes dhe të Sutë Sutores, vajzës që mbijetoi luftën e fundit të Kosovës; por edhe ka lindur dhe jetuar në fëmijërinë dhe rininë e tij të parë në Kalabri, pranë arbëreshëve, dhe e përjeton atë si “vis shpirti”, mund të shkruajë me kaq dashuri, dhembje e nderim për arbëreshët dhe për popullin tonë).

3. Përsiatje për dritën dhe për pastërtinë e shpirtit

Esenë për romanin “Nëna e Dritës”, në të cilën, Berisha e bën Nënë Terezen “të rijetojë në një prozë të thellë dhe të hirtë”, roman që “dihat frymën e profecive të vërtetuara”, e ka titulluar shkurt me një simbolikë të ndritshme: “Kantiku i dritës”. Si pikënisje për të analizuar këtë vepër, Corradini ndjek rrugën e përvuajtur të “të rrëfyerit në kohë të tashme”, duke e vënë Nënën Tereze përballë Cezarit, që “i veshur me armore vezulluese të urdhëruesit . . . krijon një alter ego për bëmat e egos: veten e tretë njëjës: Cezari erdhi, Cezari pa, Cezari fitoi”. Ndërsa “Nëna Tereze, e veshur me petkun e përvujtë të murgeshës “vjen dhe sheh, por nuk fiton çdo herë”.

Në këtë vijë arsyetimi, ravijëzohet jeta e Nënës Tereze, paraqiten fitoret dhe humbjet e saj. Dhe kur humb, lind nevoja të rinisë nga e para. Si te Yeats-i: “Mbasi është braktisur shkalla vetiake, pa thënë me keqardhje “my ladder is gone”, lind nevoja të zbritet përsëri poshtë, aty “where all ladders start”.

Dhe tregohen fitoret dhe humbjet e Nënës Tereze, që “jeton nëpër vepra e jo në synime”, jetësimet e “Zemrës së Dëlirë” dhe të “Qytetit të Paqes”; sendërtime të themeluara mbi dashurinë: “Dashuria ka ligjet e veta. Edhe atëherë kur ky ligj quhet flijim. Edhe kur quhet fe. Edhe kur quhet ekstremizëm i fesë”.

Si krijesë e zakonshme prej mishi e gjaku, Nënë Terezen, “kur ndien heshtjen e Zotit të saj midis të sëmurëve të pashërueshëm dhe që do të vdesin nga SIDA”, e mbërthen mëdyshja: “a nuk është absurdum të vijosh të besosh se mëshira hyjnore ndodhet kudo dhe ndrin gjithkund”. Këtu, Corradini gjen rastin të na japë një mikroese, në rrafsh psikologjik, për dyshimin dhe besimin, ku ndër të tjera thuhet: “Në rast se për të kuptuar lumturinë na duhet fati i keq, në rast se terri na duhet për të kuptuar dritën, dyshimi na duhet për të kuptuar të vërtetën”; “Besimi na del i pathyeshëm më pas, kur është përshkundur nga stuhia e dyshimit dhe i bën ballë, kur lëkundet por nuk thyhet dhe ngrihet përsëri në këmbët e veta (...) Besimi që dyshohet. Dyshimi që kapërcehet. Besimi që rifitohet”; ja rrugëtimi shpirtëror i mëdyshjes njerëzore.

“Kanntiku i dritës”, mbasi pikëzohet poetikisht një përsiatje filozofike për dritën, qenësinë e saj si dukuri e amshuar, përfundon me dy pyetje dhe një përgjigje, ku vihen në marrëdhënie estetike, të një estetike të fjalës së fundit, autori, protagonisti i veprës dhe lexuesi: “A thua ka rrëfyer veten Nëna Tereze në metarrëfimin e Anton Nikë Berishës? Apo ka rrëfyer veten Anton Nikë Berisha duke rrëfyer për Nënën Tereze? Që të dy kanë rrëfyer veten. E edhe unë me ta, falë tyre, përmes tyre, përtej tyre”.

4. Roman i humnerave të nënvetëdijes

Nën emërtimin “E diela pa Perëndim” është shqyrtuar romani “Ferri i lodhur “, që trajton shëmtinë e krimit serb gjatë luftës së fundit në Kosovë. Në këtë analizë, Corradini vijon të shqyrtojë dhe të hedhë dritë mbi elementet e mjeshtërisë artistike të Berishës në hartimin e veprës, duke zbërthyer me profesionalizëm, me një kulturë të gjerë, në rrafshe filozofike, estetike dhe psikologjike, probleme të tilla si simbolikën dhe simbolikat e tekstit, universalizimin e fakteve jetësore të bartura në art, mesazhet për ngjarje të veçanta dhe mesazhin e përgjithshëm të veprës, etj.

“Ferri ekziston, thotë Corradini, por tashti, për Anton Nikë Berishën, që me një metaforë të çmueshme përtërin traditën teologjike të Krishterimit, Ferri është i lodhur”. Ai “është lodhur duke rrasur e ngjeshur në vorbullën e shkëndijave të veta të gjithë ata që kanë vijuar, në jetë, të endin, me fillin e zi të thanatosit, ngjarje dhune dhe shtypjesh, histori ku njeriu bëhet ujk midis qengjave që do të bëhen therorë, ngjarje ku padrejtësitë shkojnë e u shtohen padrejtësive dhe ngjallin zemëratë dhe jo nënshtrim, ndodhi ku përshkelet dinjiteti i njeriut dhe ai detyrohet të shkojë e të struket në skajet fundore të jetës, në banesën e vetmuar të vetëdijes”.

Në këtë banesë të vetmuar, komenton Corradini, e përjeton jetën e vet Sutë Sutorja, heroina e romanit, duke kërkuar t’u japë një kuptim sendeve, një kuptim që nuk e kanë. Ajo rrëfehet si rrëfehen autori i veprës dhe interpretuesi i saj. Duke qenë arketipi i “Së Mirës absolute”, siç e cilëson Corradini, ajo tregon historinë e Via Crucis të vet dhe të popullit të vet gjatë kësaj lufte. “Duke imituar Krishtin dhe duke e thirrur që t”i rrinte në krah Të Premten e Mundimeve që po e pret, hedh mbi shpinë kryqin e vet dhe bën përpara me guxim drejt kalvarit të saj, e shkapetur sa andej-këndej nga një duhi e gjithsesi si një gjethe e kapur fort mbas Pemës së Njohjes së të Mirës dhe të së Keqes”.

Deri në shkallët më të larta të mjeshtërisë artistike, vlerësohet, në një prozë parashtruese po aq artistike, ligjësimi estetik i sendërtimit në vepër të bartjes së realitetit konkret jetësor në realitet artistik, që krijohet në vepër: “me ndihmën e asaj magjie të universales që Berisha di t’ua veshë fakteve historike dhe që e shtyn të shkrijë në një të kaluarën dhe të sotmen në një mjedis infrahistorik dhe arketip”...

Me simbolikë vepron edhe Corradini në hullitë e punës së vet kritike. Via Crucis e Sutës nis nga e Premtja e Mundimeve, vijon me të shtunën, që duke kaluar përmes pastrimit me ujë, ujët e gjithë herës është simbol dlirtësimi (mbasi “Berisha e njeh me rrënjë simbolikën biblike, jo vetëm semiotikën”), për të kaluar atje ku zë fill “Lartimi, ngjitja në qiell e të Mirëve dhe të Drejtëve” dhe që pasohet nga “E Diela e Ringjalljes, E Diela që nuk perëndon”, filli i artë drejt absolutes. Dhe emri i heroinës “lartohet në majat e kozmogonisë. Në fillim të fillimit. Në fillim të botës. Në fillim të çdo fjale. Në fjalën që parashikon dhe përmbledh të gjitha fjalët e tjera. Në fjalën më të vështirë për t’u shqiptuar dhe për t'u praktikuar: në fjalën e dashurisë”.

Duke ritheksuar forcën përgjithësuese të tekstit, Corradini vëren: “Në fund të romanit të bukur, ku Berisha me durim dhe dije ka sendërtuar gurët e mozaikut dhe vetë mozaikun, nuk mbetet as tragjedia e një populli. Mbetet vetëm tragjedia . . . Dhe nuk kërkon përsëritje, sepse Ferri është lodhur duke duruar padrejtësi”.

Dëshira e kritikut “për t’u shprehur ka ndikuar në përftimin e një stili të veçantë, një stil që buron e formësohet nga një çiltëri e epërme dhe nga një dashuri e admirim për veprën dhe autorin e saj; një stil tejet komunikues. Herë pas here, ai i drejtohet autorit si shok, si mik, si mësues: “ Nuk heq peshë, Anton i dashur, gjuha që përdor, duke e nxjerrë nga fjalori që vjen nga ilirët. Ke mundur të shkruash në gjuhën aramaike ose turke ose serbe, rezultati do të ishte i njëjtë.”

Një stil që buron nga një afri e intimitet shpirtëror, refleks i një simbioze të kuptimësisë dhe vlerësimit të dukurive reale dhe trashedentale, të jetës dhe të artit, i bashkon autorin dhe interpretuesin. Aq bindës vjen ky pohim sa të dy njësohen “në buzëqeshjen e përjetshme të bardhë të hënës”.

Në studimet tona kritike është e rrallë, por nuk është e panjohur një dukuri e tillë. Ndjehet qartë sidomos tek Noli e Kuteli; tek i pari në introduktën e “Rubairave” të Omar Khajamit”, tek i dyti në esenë që ka shoqëruar “Yllin e Zemrës” të Lasgushit. Te Noli vezullojnë, si te Khajami, adhurimi i “lirisë së mejtimit”, stoicizmi në jetë, admirimi për artin poetik, ndjesia për forcën e stilit; ndërsa në prozën komentuese të Kutelit derdhen në një fluiditet shpirtëror të përbashkët Kutel - Poradec himnizimi i poetit dhe mahnitja nga xhevahiret e tij poetike.

Ka lartësi kulmore kjo dukuri tek Corradini, i cili na e pohon vetë kur shkruan: “Jetoj duke menduar gjërat e përjetshme. Dhe ka frymëmarrje të përjetshme Berisha”.

Nuk di ta kem hasur tjetërkund kaq mirë e bukur vërtetësinë e sentencës së Buffon-it: “Le style c’est l” homme”, sesa tek Corradini. Një stil njëherit komunikues dhe aristokrat, pra i fisëm, i përpunuar me kujdes, i rafinuar, në të dy rrafshet e sendërtimit: në mendim dhe në shtjellim. Stil i përbërë nga lëngje diskursive të derdhura mjeshtërisht në vena figuracioni, ku përshkëndisin dhe vezullojnë metaforat, metafora të fjalës dhe metafora të jetës. Një stil ku poezia bëhet filozofi dhe filozofia bëhet poezi. Ndoshta, thjesht për t’iu përshtatur Berishës, a për të lundruar në rrymat e realizimeve të tij; po, më së tepërmi, i ushqyer nga vetë formimi i tij intelektual dhe psikologjik. Një stil, i jetësuar në dy rrafshe që ecin parallel, aty përqafohen dhe aty largohen nga njëri-tjetri dhe anasjelltas: lënda diskursive, kritikë letrare, estetikë e filozofi të kapërthyera së bashku, dhe shtjellimi tekstor i formësuar në një tharmin poetik figurativ.

Leximin e romaneve, ai e përjeton jo thjesht si kritik, si analizues dhe vlerësues, që për të është një realitet i jetuar, përvojë e një kërkimi; po ai shkon më tej: këtë përvojë, ai e shndërron në një hapësirë krijuese teorike për probleme të letërsisë dhe të artit në përgjithësi, dhe, për më tepër, në një hapësirë thjesht krijuese artistike. Në raste të tilla, stili i tij i tejkalon kufijtë e formës, duke marrë jo vetëm fizionominë, po edhe elemente të përmbajtjes: “Po, Anton i dashur, dashuria në qenësinë e saj është këngë e natës së kujtimeve, këngë e orkestrës pa tribunë, këngë që sa shndërrohet në vezullimësinë e yjeve sa fundoset në errësirën e humnerave”.

Përmbledhtas: proza parashtruese e Corradinit cilësohet për trajtimin me një kulturë të gjerë të “thellësive” shpirtërore të botës shqiptare të rrëfyera në veprat e Berishës: sa më të thella thellësitë, aq më e gjerë kultura që i mat, kulturë që ngërthen disa disiplina shkencore. Ajo karakterizohet nga stili i një çiltërie të epërme, që buron nga afria dhe intimiteti shpirtëror me autorin e romaneve të analizuara.

Dallohet, gjithashtu, për parashtrime origjinale të çështjeve të ndryshme teorike që shqetësojnë studimet e sotme estetike, si qenësinë e veprës letrare, marrëdhëniet estetike të autorit, protagonistit të veprës dhe lexuesit, etj.

Narrativës së Berishës, Corradini i njeh sendërtimin mjeshtëror të bartjes së realitetit konkret jetësor në realitet artistik, aftësinë e trajtimit simbolik të faktit historik, forcën përgjithësuese të kumtiit artistik, mjeshtërinë figurative, kërkimin e veçantë gjuhësor, humanitetin e mesazheve.

Gjatë trajtimit të romaneve të A. N. Berishës, Corradini është shprehur me dhimbje, dashuri e nderim të thellë për shqiptarin, për botën e tij shpirtërore, për kulturën dhe, sidomos, për letërsinë shqipe.

Sqarime

1). Domeniko Korradini H. Brusard u lind më 14 nëntor të vitit 1942 në Katanxaro të Kalabrisë, në një familje me prejardhje suedeze.

Studioi në Shkollën e Lartë Normale të Pizës dhe në Maximilianeum Stiftung të Münchenit, Bavari. Në tetorin e v. 1971, fitoi konkursin për professor ordinar në Universitetin e Pizës. Është avokat mbrojtës pranë Gjykatës Supreme të Italisë.

Në vitin 1963, botoi në revista tri punimet e para filozofike. Shkrimet e vitit të fundit (2008) u kushtohen çështjeve të të drejtave të njeriut dhe të themelimit të së drejtës mbinacionale ose “gjeosëdrejtës”. Nga veprat e tij, midis të cilave disa u përkthyen në gjuhën portugeze, braziliane, greke, rumune turke dhe shqipe, janë: “I giorni dell’ inchiostro” (“Ditët e ngjyrimit”, 1983), “Gelso Bianco” (“Mani i bardhë”, 1988), “Corale dell’ inquietudine” (“Koralja e shqetësimit”, 1997), “Laudario crociato” (“Lavdërimi i kryqëzuar”, 2000). Vuri në skenë shfaqjen “Yo el Rey” (1991).

Nga viti 2003 punon për poemën lirike-epike “Alfabeti i dashurisë”.

Ka fituar çmimet: “Friedrich Nietzsche”, “Città di Catanzaro”, “Cultura Sila”, “Mar Jonio” dhe “Siracusa”.

Është përkthyes në gjuhën frenge, spanjolle, portugeze, braziliane, greke, angleze, gjermane dhe shqipe. Në shqip, iu botuan këto vepra: “Koralja e shqetësimit”, poemë, “Marin Barleti”, Tiranë, 1997; “Shtjella e kryqëzimit”, roman, “Shpresa”, Prishtinë 2005; “Lavdërimi i kryqëzuar”, “Faik Konica”, Prishtinë 2008.

1). Corradini njeh dhe vlerëson kulturën shqiptare, letërsinë dhe botën shqiptare, në përgjithësi. Ka treguar interes të veçantë për De Radën, Naimin dhe Migjenin. Ka përkthyer në italisht nga Naimi dhe Migjeni: “Shqipëria, nëna ime” dhe “Poema e mjerimit”, ende të pabotuara. Ka lexuar Agollin, Kadarenë, Mimoza Ahmetin, Dashnor Kokonozin dhe ka mendimet e veta për veprën e tyre. “Letërsia shqipe, së cilës i jam kushtuar që prej më tepër se 10 vite, është një letërsi e madhe. . . . Me punën time modeste, unë bëj atë që mundem për të mbrojtur në Itali kulturën shqiptare, që nuk është vetëm Kadareja”, shkruan ai në një letër personale. Vlerëson, në mënyrë të veçantë, narrativën e Anton Nikë Berishës, siç del nga analiza bërë romaneve. Ka rishikuar përkthimin në italisht të poemës së A. N. Berishës për Nënën Tereze: “Cascate di luce nel cuore” (“Ujëvarë drite në zemër”), që e boton Luigi Pellegrini Editore e Kozencës.

Për punën e tij në dobi të kulturës dhe të letërsisë shqipe, ai shkruan: “Kultura shqiptare është një kulturë shumë e rëndësishme; unë bëj atë që mundem dhe për atë që mundem nuk kursehem . . . Vendi i Shqipeve është bërë për të fluturuar, shqipet fluturojnë lart, dhe unë këtë ‘fluturim’ kërkoj ta ndjek me forcat e mia modeste; jam thjesht një shqipe e vogël”.

I rritur në Kalabri, pranë arbëreshëve, ushqen një dashuri e nderim të veçantë për arbëreshët. “Kalabria ime, prej kohësh “Vis i shpirtit”, më tepër se një vend i thjeshtë gjeografik ka mbetur e paprekur në zemrën time, e gjelbër, e freskët, e gjallë, e dridhshme...Dhe në zemrën time kanë mbetur shqiptarët e Kalabrisë, që kam njohur e çmuar që në fëmijëri.”. Ka treguar interes të veçantë për të drejtën zakonore e të drejtën shoqërore e kushtetuese shqiptare. Vlerësim të lartë i jep strukturës etike të popullit tonë: “Shqipëria është kudo, kudo ku njerëzit kanë bukë e zemër e krypë për miqtë. Kudo ku njerëzit i qëndrojnë besnikë vlerës etike të besës, që më duket se përfshin gjithë etikën”, shkruan ai.

Arshi Pipa - në 90-vjetorin e lindjes

2008-05-01T12:55:00.003-07:00

Arshi Pipa

(në 90-vjetorin e lindjes)

shkruar nga ANTON ÇEFA

Bir i një familjeje dinjitoze për ideale e virtyte atdhetare dhe krenare për traditat kombëtare, Arshiu mori drejtimin e një njeriu të ndershëm e kambëngulës në bindjet e veta, kundërshtar i çdo konformizmi. I ati, Mustafa Pipa, qe njeri me kulturë të gjanë, jurist për nga profesioni, patriot dhe demokrat për kah idealet. E ama, nanë Hatixhja, qe një shembull virtyti e pune për fëmijët e saj, stoike në fatkeqësitë e panumërta që i ranë mbi krye, burrneshë e vërtetë shqiptare, vdiq në internim, me shpirtin plagë. I vëllai, Myzaferi, avokat, me interesa të gjana kulturore, demokrat, kundërshtar i çdo diktature, botues i revistës “Fryma”, ku shprehi pikëpamjet e tij përparimtare politike e shoqënore, u pushkatue në terr nga organet e sigurimit, sepse kërkoi me gjetë drejtësi e rregull në gjyqet e tyne kriminale. Motrat, edhe pse të shkëlqyeshme në mësime dhe intelektuale të formueme, u detyruen me ba punët ma të randa për me fitue bukën e gojës.

U lind në Shkodër, në vitin 1920. Kreu mësimet fillore në qytetin e lindjes dhe po ashtu arsimin e mesem, vitet e para në Shkollën Saveriane të Jezuitëve dhe të fundit në Liceun e Shtetit, Dega klasike. Studimet e nalta për filozofi i kreu në Firence (Itali), ku mori gradën shkencore të doktorit në filozofi, tue mbrojtë disertacionin: “Morali dhe feja tek Bergsoni”

U kthye në atdhe në vitin 1941 dhe deri në fund të vitit 1944 dha landën e filozofisë në Liceun Shtetënor të Tiranës, tue dhanë mësim në të njajten kohë në Licetë Shtetënore të Shkodrës dhe të Durrësit. Për pak kohë, në vitin 1945, qe mësues i italishtes dhe i gjuhës shqipe në Kolegjin e Mësuesve, Tiranë. Në prill të vitit 1946, e arrestuen për shkak të refuzimit të tij kategorik me veprue në përputhje me politikën e regjimit diktatorial.

Në vitin 1957, u arratis në Jugosllavi dhe, në vitin 1958, emigroi në SH. B. A. Në fillim punoi si arkëtar (kashier) në nji hotel të Nju Jork-ut. Veprimtaria e tij pedagogjike dhe organizative në fushën e mësimit dhe të edukimit përbën një kapitull të veçantë, të gjanë, të larmishëm e shumë të frytshëm. 1).

Në vitin 1960, filloi punën si mësues filozofie në kolegjin Philander Smith, Little Rock, Arkansas.

Në vitet 61-62, drejtoi Departamentin e Gjuhës Italiane në City University, Georgia, në Shkollën e Gjuhëve dhe të Gjuhësisë, dhe, në të njajtën kohë, gjatë verës, dha filozofi në Kolegjin e Arteve të Lira. (Po në këto vite ka dhanë italisht në Columbia University . . .).

Në vitet 63-66, ka qenë Professor i Asociuem në Departamentin e Gjuhës Italiane, në Universitetin Berkley të Kalifornias, ku dha mësim në kurset e lëtërsisë moderne italiane dhe drejtoi seminaret e kritkës letrare për De Sanctis (1963), Croce-n (1964), Vico-n (1965). Gjatë vitit 1965 dha mësim edhe në kurset e gjuhës shqipe, letërsisë dhe folklorit tonë. Gjithashtu dha edhe filozofi romane. Në vitin 1966, drejtoi disertacionet për gradën e doktorit në filozofi (Ph. D).

Me nji sensibilitet të dukshëm ndaj padrejtësive, - çka i karakterizon njerëzit e ndershem dhe idealistë, - gjatë kohës që qe në Universitetin Little Rock, Arkansas, përjetoi me dhimbje realitetin e diskriminimit racial në shoqëninë amerikane dhe u revoltue. Atje përkrahu lëvizjen studenteske të Berkley University të Kalifornisë, e njohun si “Free speech movement”, dhe u ba kritik i paanshem i poltikës. 2).

Në vitin 1966, kaloi në Universitetin e Minnesota-s, në Minneapolis, në fillim si professor i asociuem, dhe ma vonë si professor i gjuhës italiane në Departamentin e Gjuhëve Romane. Në Universitetin e Minnesota-s, u ba anëtar me të drejta të plota dhe kontribuoi në planifikimin, hartimin dhe ndamjen e diplomave të studimeve të gjuhës italiane. Qe, gjithashtu, drejtues i Programit Master për këtë gjuhë. Temat e diplomave për master e Ph. D. u shkruen dhe u miratuen nën drejtimin e tij. U ka dhanë mësim, gjithashtu, kurseve extrakulikulare të gjuhëve, kurseve të qytetnimit dhe të kulturës dhe, në veçanti, kurseve extrakulikulare për shkrimtarët e mëdhaj: Dante, Bokacio, Manxoni, Leopardi, për Poezinë Kalorsiake, Letërsinë Utopike, dhe leksionet krahasuese: Marksizmi dhe ekzistencializmi në tregim dhe dramë; ka drejtue seminaret Ungareti dhe Monatale, Vico dhe Croce. Veç sa thamë, ka ligjërue ciklin e leksioneve: Simbolizmi Francez dhe Hermetizmi Italian, Romantizmi në Francë dhe në Letërsinnë Italiane, në kurset e përbashkëta të diplomantëve të gjuhëve frënge dhe italiane. Në Universitetin e Minesotta-s për tetë vjet me radhë mbajti falas nji kurs të gjuhës shqipe.

Gjatë vitit 1970, ka konceptue dhe hartue Programet e Master-it për gjuhët frënge dhe italiane.

Me daljen në pension u vendos përfundimisht në Washington, D. C., pranë së motres, Fatimes.

Gjatë kësaj kohe u intensifikuen lidhjet e tij me “Vatrën” dhe “Diellin”. Gjithnji, ai ka qenë bashkëpunëtor i zellshëm i “Diellit”. Shqetësimet e tij për gjendjen e “Vatrës”, në këte kohë, dhe mendimet e tij për prosperitetin e saj, ai i shprehi, së pari, në “Dielli”, në artikullin e gjatë “Për riorganizimin e Vatrës”, (nr. i 16 gushtit 1983) dhe në Fjalimin e rastit të 28 Nandorit 1986, “Për shpëtimin e Vatrës”, që u botue në “Diellin” e 28 Shkurtit, 1987. Më duket se Arshiu ka dhanë përcaktimin ma të saktë dhe ma të bukur për Vatrën: “Vatra asht nji monument historik i vetëdijes dhe kulturës kombëtare”. Ai ka shkrue me dhimbje krahnori për gjendjen e mjerueme të “Vatrës” dhe ka vlerësue lart prestigjin e saj ndaj organizatave të tjera të diasporës, gja qi i jep mundësi e avantazh asaj t’i bajë nji sherbim të madh kombit, “i cili do të ketë vlerë ma të madhe nëse Vatra mban nji qendrim sipërpartiak dhe sipërqeveritar”. “Ndërhymja e saj, shkruen Pipa, asht sidomos e randësishme ndër raste kur të drejtat e kombit shqiptar cenohen ose rrezikohen”.

Në pranverë të vitit 1991, Pipa u zgjodh kryetar i “Vatrës”, pa qenë anëtar i saj, detyrë në të cilën qindroi vetëm nji vit, sepse në qershor të 1992-shit, nuk u rizgjodh. E mori kryesinë e “Vatrës” me të vetmin qellim për ta vu ate në shërbim të problemeve me randësi të jashtëzakonshme historike, qi dolen para kombit tonë: zhvillimeve demokratike në Shqipëni dhe zgjidhjes së problemit të Kosovës. Gjatë kësaj kohe tepër të shkurtë, ai iu kushtue me të gjitha energjitë rimëkambjes së “Vatrës”, dhe kreu shumë punë me vlerë. Në “Albanica”, në nr. 3-4 të 1992-shit, në shkrimin On VATRA and Dielli, ai ka shkrue me hollësi për to. Puna e tij asht pasqyrue, gjithashtu, në numrat e “Diellit”, që editoi ai gjatë kësaj kohe.

* * *

Veprimtaria e tij përfshin fusha të artit letrar, të filozofisë, estetikës, kritikës letrare, folklorit, folkloristikë s, gjuhësisë, politikës, publicistikës.

Vëllimin e parë poetik me titull “Lundërtarët”, nji përmbledhje lirikash qi dishmon një talent novator në shpërthim, e botoi në v. 1944. Të dytin, “Libri i burgut” të shkruem në letra cingaresh, në burgjet e kampet e punës së detyrueme, e botoi në Romë në vitin 1959. Asht nji përmbledhje liriko-epike, pasqyrë e gjallë artistike e motiveve qi i diktoi jeta e qelive dhe e kampeve të vdekjes, ku kaloi dhetë vjet. Një ditar i vërtetë që ka për të mbetë një nga dishmitë artistike ma të sakta të asaj qi ndodhi me ata që nuk iu nënshruen regjimit të përgjakshëm diktaturial. “Nuk njoh në të gjithë letërsinë shqipe vargje më tronditëse sa ato të botuara në librin e quajtur thjesht “Libri i burgut”. Tek lexon poezitë e Arshi Pipës, ndjen klithmat, britmat, plagët, poshtërimin njerëzor, në emër të ca idealeve absurde dhe hipokrite. Është një sketerrë më e tmerrshme sesa Ferri i Dantes, sepse ky është ferri i njerëzve të pafajshëm e jo i mëkatarëve. Është materia e Parajsës e transplantuar në Ferr”, ka shkruar shkrimtari Rudolf Marku.3).

Punë e burgut asht edhe “Rusha” (botue në Munich, 1968), poemë epike me një subjekt të theksuem dramatik të periudhës së gjysës së dytë të shek. XIV, qi trajton nji histori dashunije dhe hakmarrjeje mes shqiptarëve e serbëve në sfondin e zakoneve tona tradicionale. Me 1969, Pipa botoi në Munich antologjinë poetike “Meridiana”, nji përzgjedhje nga botimet e maparshme dhe disa poezish të pabotueme, qi tingëllon si jehonë e mirëfilltë e nji testamenti poetik.

Krijimet poetike të Arshiut shquhen për një talent të fuqishëm, për shumësi e përzgjedhje motivesh, për trajtim të tyne në nivele artistike të lakmueshme, dhe për një përkushtim të madh ndaj punës krijuese, pa lanë mangut gjuhën poetike jashtëzakonisht të pasun e të pastër, të zgjedhun me kujdes si rrallëkush.

Po veçoj, sa për ilustrim, nga “Meridiana”, “Preludet”, të shkrueme në Firence dhe Tiranë në vitin 1941. Tharme poetike, yshtëse imtimesh meditative me forcë të madhe purifikuese, të enduna në veshje tekstore moderne; fluiditete lirike të derdhuna në simfoni ritmesh e tingujsh të magjishëm. Këto janë “Preludet”. “Urgjencca të mbrendshme”, siç i pati quajtur ai shtysat e fuqishme shpirtnore për t’i dhanë jetë poezisë. Befasuese për letrat shqipe të asaj kohe, dhe po aq befasuese edhe sot e kësaj dite.

Pipa na ka lanë nji trashigim të pasun edhe në fushën e përkthimeve poetike nga latinishtja, italishtja, frëngjishtja, gjermanishtja, anglishtja. Vetëm gjatë kohës njivjeçare qi jetoi si refugjat në Jugosllavi, ai përktheu nji vëllim poetik me titull “Lyrika Latine”, (rreth 250 faqe të plotësueme edhe me shenime të ndryshme metrike), mbetun në dorëshkrim. Po ashtu, mbetun në dorëshkrim, asht edhe nji vëllim poetik i shkruem në tri gjuhë europiane me titull “Autobiografia”.

Nji veprimtari jashtëzakonisht të gjanë na ka lanë në hapësinën shkencore të kritikës letrare. Gjatë vjetëve në Shtetet e Bashkueme të Amerikës, botoi veprën “Trilogjia Albanica” (1978), në tri vëllime: “Albanian Folk Verse”, “Hieronymos De Rada ” dhe “Albanian Literature: Social Perspectives ” , vepër rreth 900 faqesh, që shquhet sidomos për thellësi dhe origjinalitet në trajtimin e personaliteteve dhe dukunive letrare që shqyrton, nën prizmet estetike moderne të strukturalizmit dhe komparativizmit. E tham me plotgojë që në asnjë botim të kësaj natyre nuk kam gjetë atë dendësi sqarimesh në fundfaqet (fusnotat), shënimesh bibliografike, indeksesh gjithfarësh, - një skrupolozitet shkencor për t’u admirue.

“Trilogjia Albanica’, shkruen Peter Prifti, si e para në llojin e saj në letërsinë shqipe, është një vepër ndriçuese, një minierë e pasur për poetët, folkloristët, etnologët, gjuhëtarët e etimologët, historianët dhe studiuesit e letërsisë shqipe në përgjithësi. Risia e formës së saj, diapazoni i gjerë i ideve dhe disiplinave që ajo qarkon, trajtimi original i subjektit dhe pasuria e të dhënave, i jep kësaj vepre një vend të merituar në letërsinë shqiptare. Nuk është e tepërt të them se Trilogjia Albanica e vendos autorin e saj si një studiues lider në SHBA për De Radën dhe popullin Arbërësh, për strukturën e poezisë shqiptare dhe karakterin e letërsisë shqipe në përgjithësi”.4).

Në vitin 1991, botoi “Contemporary Albanian Literature”, për të cilën studiuesi Italo Costante Fortino, ka thanë: “Studimi i fundit i Arshi Pipës mbi letërsinë e realizmit socialist përban nji kontribut të parë . . . për nji rend të ri qi duhet të vendoset në letërsinë dhe, në radhë të parë, në kritikën letrare” 5). Fjalët e Fortino-s vlejnë gjithashtu për “Trilogjinë shqiptare”. Nuk mund të bahen hulumtime shkencore në fushën e kritikës letrare pa marrë në konsideratë mendimet dhe tezat origjinale të Arshiut, dhe pa mbajtun qindrim miratues a kundërshtues ndaj tyne.

Shumë studime për letërsinë dhe kulturën shqiptare dhe arbëreshe, ka botue në shypin e huej si “Südost-Europa Forschungen”, “Zeitschrift für Balkanologie”, “Comparative Literature Studies”, “Books Abroad”, “Rivista di lettrature moderne e comparate”, “Mondo operaio”, “Revue des etudes sud-est euripéennes”.

Në këtë lamë, Pipa asht shtye edhe në letërsinë botnore, sidomos për letërsinë italiane. Ka botue artikuj studimorë me vlera të mëdha njohëse për Danten, De Sanctis, Manxonin, Ungaretin, Moravian, Montalen. Këto ese, Pipa i ka botue në revistat e hueja shkencore si “Italica”, “Italian Quarterly”, “The Romanic Revieë”, “Comparative Literature”, “Books Abroad”, “Belfagor”, “Le ragioni critiche”, “Revue de literature comparèe”, “Revue des études italiannes”.

Një nga frytet, ma i vlerti, i kësaj pune asht vepra “Montale and Dante” (1968), anglisht, e përkthyeme në italisht dhe, kohët e fundit, nëse nuk jam gabim, edhe shqip. Me këtë vepër, ai e rreshtoi veten ndër studiuesit ma të mirë botnorë të këtij subjekti, d. m. th. të vlerësimit objektiv të poezisë së Montales dhe të vumjes në dukje të ndikimit të Dantes në poezinë e Montales. “Fakti që edhe sot pas më shumë se 30 vjetësh, ka shruar Astrit Lulushi, libri ‘Montale and Dante, vazhdon të cilësohet nga kritika si një nga studimet më të thella e më të hollësishme rreth poetit të madh Italian, tregon se Arshi Pipa doli i suksesshëm në këtë sipërmarrje”. Dhe më poshtë: “. . . pa veprën e Pipës, “Montale and Dante’, kritika letrare botërore sot me siguri do të ndjehej e varfëruar”. 6).

Estetika dhe filozofia kanë qenë gjithashtu interesimet e tij shkencore. Trashigimia e tij në këto fusha, përveç disertacionit mbi filozofinë e Bergsonit, qi e kemi përmendun ma nalt, përfshin artikujt studimorë dhe referatet shkencore të mbajtuna në konferenca dhe kongrese ndërkombëtare si në Amsterdam, Londër, Uppsala, Palermo, Venecie, etj.Mbetun në dorëshkrim asht vepra filozofike “La mia concezione sulla vita” (Kuptimi im mbi jetën).

Më vjen si e nevojshme të përmend këtu mendimin e Pipës për nji nga parimet ma të qenësishme të estetikës, atë që lidhet me të bukurën në art përballë të moralshmes. Tue folun për Benedeto Croce-n, Pipa thotë: “ . . . E bukura dhe e ndershmja janë të ndame mes tyne. Pra nji vepër morale ose jo, janë në dorë të artistit. Kështu një libër skandaloz estetikisht mund të shkojë, por autori nuk duhet ta shruej kurr” (Nënvizimi im, A. Ç).

Nji kontribut të veçantë përban veprimtaria e tij shkencore në fushën e folklorit, të folkloristikë s dhe të gjuhësisë. Gjatë viteve të burgut pregaditi një vepër me materiale folklorike të mbledhuna nga të burgosunit, rreth 420 faqe të daktilografikueme, pa llogaritë këtu nji hymje teorike rreth folklorit tonë dhe folklorit në përgjithësi; vepër që iu dorëzue Institutit të Folklorit, në vitin 1957, dhe sot nuk gjindet.

Të botueme në këtë fushë janë veprat “Albanian Folk Verse: Structure and Genre” (1978) dhe “Politics of Language in Socialist Albania” (1989). Analizës së çështjeve të ndryshme të eposit tonë të kreshnikëve, Pipa i asht kthye përsëri në punimin “Serbocroatian and Albanian Frontier Epic Cycles”, botue në v. 1984, në vëllimin “Studies on Kosova” (edited by Arshi Pipa and Sami Repishti). Tue u bashkue me studiuesit Alois Schmaus, Stavri Skendi, e ndonji tjetër, Pipa e trajton ciklin e kangëve të kreshnikëve, të malësorëve tonë të Veriut, si një version të eposit boshnjak, të modifikuem nga psikologjia jonë etnike dhe traditat tona zakonore.

Në veprën “Politics of Language in Socialist Albania”, merret me problemin e standardit të gjuhës sonë letrare, të vendosun në nji forum ku liria e fjalës përbante sakrilegj, si në të gjitha forumet e diktaturës, dhe mërrin në përfundimin qi “gjuha e njësuar’ nuk asht as e njisueme, as e përbashkët, as kombëtare; ajo asht një variante toskënishte e arnueme me disa huazime fonetike nga gegënishtja letrare, të cilat i mungojshin strukturës së toskënishtes”; nji përfundim të cilit nuk mund t’i hiqish asnji presë, (siç thotë nji shprehje popullore), dhe qi ma në fund asht pranue prej të gjithëve.

Me interes asht të parashtrojmë ndonji mendim të tijin për gjuhën tonë, të cilën e njohti dhe e përdori në mënyrë të përkryeme, në të dy dialektet. Ai kishte qindrimin e Çabejt: “Unë kundroj me simpati nji gjendje, qysh asht kjo e sotmja, kur nji Shqipni e vogël, shembull fort i rrallë n’ Europë, asht e zonja me u shprehë në dy gjuhë letrare. Ky asht nji shenj pasunije, kulture, qi na shquen, cilido qoftë shkaku i tij” 7). Dhe në një rast tjetër: “Gegënishtja me toskënishten, plotësohen në fushën letrare në nji mënyrë fatlume. Ka gjana që njena i thotë fuqishëm, tjetra i shpreh kandshëm” 8). Ai e tregoi veten mjeshtër në të dy dialektet. Mjafton të përmendim këtu dy xhevahire poetike: “Shemo Hajduti” (toskënisht), “Kupe Danja” (gegënisht), ose përkthimin e Lukrecit në gegënisht, se aty gjen “hovet vigane të mendimit dhe trandjen e gjithanshme të shpirtit”, kurse Virgjilin në toskënisht, “jo se ai nuk mund të përkthehet mirë në gegënisht, por ajo diçka e vagullt dhe fluide që asht poezia e tij shkrihet ma mirë në toskënisht” 9). Gjithsesi, edhe pse u desht të vdesë Pashko Gjeçi, për t’i vu vulën kësaj dukunie, ndërgjegjja shqiptare, për këtë çashtje madhore, asht ajo që asht: preferon të pranojë paragjykimin në vend të faktit.

Shqetësimet dhe interesimet e tij për gjendjen në Shqipni, Kosovë dhe për të gjitha trojet shqiptare dhe për të ardhmen e tyne kanë gjetë shprehjen e vet në botimin, në vitin 1990, të librit “Albanian Stalinsm. Ideopolitical Aspects”, një përmbledhje e shkrimeve të karakterit politik, të botueme në shtypin periodik shqiptar të diasporës sonë dhe ate amerikan, të viteve 1958-1989. Shkrime të kësaj natyre, Pipa botoi në gazetën “Dielli”, gjatë viteve 1991-92, vite kur ai qe kryetar i “Vatrës” dhe editor i organit të saj.

Pipa shquhet edhe për veprimtari botuese në lamin e shtypit periodik. Ai ka qenë botues dhe kryeredaktor organesh letrare e shkencore. Në vjetin 1944, kur Shqipnija vuente nën pushtimin e huej, në nji moshë të re nxori revistën “Kritika Letrare”, në të cilën dallohet për trajtim original dhe objektiv të personaliteteve të letrave shqipe; veçori që do ta shoqnojë ate gjithnji ma vonë, kur do të shkruej veprat madhore në këtë fushë. Në faqet e revistës, ndër të tjera, ravijëzohen kulme të tilla të letërsisë e të kulturës sonë si Noli, Konica, Migjeni. Kulme në historinë e kritikës sonë letrare kanë mbetun edhe këto punime të Pipës. Eseja e shkrueme për Konicën e dishmon atë si nji kritik të kategorisë së parë. Ajo mbetet edhe sot e kësaj dite nji nga xhevahiret e kritikës sonë letrare, sa për thellësinë e trajtimit, aq për stilin e shtjellimit dhe koncizitetin. Në vitet 1945-46, qe anëtar i redaksisë së revistës “Bota e Re”. Dhe , në vitin 1987, anëtar i redaksisë së revistës tremujore për mendimin kritik “Telos”(Kaliforni).

Në vitin 1990, filloi të botojë në Washington D. C. revistën “Albanica – A quarterly Journal of Albanological Research and Crticism”, revistë me vlera të mëdha shkencore albanologjike. Mbas tre numrash, për arsye financiare, u ndërpre ky botim aq i nevojshëm e i randësishëm sidomos për paraqitjen para botës të gjendjes së vertetë ekonomike e politike të trojeve tona, dhe të shkencave tona albanologjike. Për kohën e vet, në diasporën shqiptare, jo vetëm në ate të Amerikës, nuk ka pasë nji të tillë të dytë që t’i afrohet sadopak. Aty u botuen artikuj studimorë në gjuhët shqip, anglisht, frëngjisht, gjermanisht nga studiues të njohun shqiptarë e të huej si A. Pipa, M. Camaj, P. Prifti, A. Logoreci, A. Klosi, A. Vehbiu, F. Pipa, Michele Roux, Odile Daniel, Francesco Altimari, Walter Brew, Hans-Jurgen Sasse, Matteo Mandala, Peter Bartl, Armin Hetzer, Alain Ducellier dhe Wilfried Fridler.

Mbrojtja e çashtjes shqipare në të gjitha trojet tona qe qellimi i revistës. “Kjo revistë po del në nji kohë, - shkruhej në kopertinën e fundit, - kur si Shqipnija ashtu edhe Kosova janë tue përballue nji gjendje krize të jashtëzakonshme. Ndërsa shqiptarët n’atdhe, të neveritun prej robnisë staliniste, po braktisin atdhenë tue marrë rrugën e mërgimit, kosovarët, n’anën e vet, vazhdojnë me braktisë Kosovën për me i shpëtue robnisë serbe. . . Por ka nji ndryshim mes gjendjes në Shqipni dhe asaj në Kosovë e në disa republika jugosllave ku banojnë nji shumicë shqiptarësh. Shqiptarët e Jugosllavisë, ndonëse të persekutuem, organizohen dhe protestojnë, kurse shqiptarët n’atdhe nuk guxojnë as me bëza. Por mergatën arbënore qi jeton ndër vende demokratike nuk e ndalon kush me folë. I përket asaj me u ba zadhanësja e të heshtunvet.” Dhe e tillë u ba Albanica. Numri i parë iu kushtue “Tragjedisë së Kosovës dhe aktorëve të saj”. Në ballin e revistës u vizue harta e Kosovës së bashku me pjesën veriore të Shqipnisë.

Vazhdimisht, Pipa ka ndjekë në mënyrë aktive zhvillimet politike në atdhe, në Kosovë dhe në trojet shqiptare në Ballkan U ka dërgue letra personaliteteve ma të nalta të administratës amerikane, ka folë në “Zërin e Amerikës”, ka dhanë intervista, etj.

Në këte numer janë botue, letrat qi Pipa u ka dërgue Presidentit Amerikan George Bush, dy letra Sekretarit të Shtetit James A. Baker, Sekretarit të Përgjithshem të Kombeve të Bashkueme, Javier Perez De Cuellar për çashtjen shqiptare në përgjithësi.

Në vitet 1991-92, editoi gazetën “Dielli”, tue qenë njëkohësisht edhe kryetar i “Vatrës”. Pipa, tue qëndrue si gjithnji jashtë sinoreve të partitizmit të diasporës, si nji atdhetar i vertetë, antikomunist dhe demokrat kritikoi ashper veprimet antidemokratike të forcave poltike që dolen në skenë fill mbas ramjes së diktaturës, sugjeroi platforma politike me vlerë për zhvillimet demokratike në Shqipni, dhe kërkoi me insistim që të nxiret para drejtësisë përgjegjësia për atë çka ndodhi gjatë 50 viteve të regjimit komunist.

Arshiu vdiq me 20 korrik 1997 në Washington, D. C., me dishirën përvëluese për ta pa Shqipëninë demokratike e perëndimore, Kosovën dhe trojet e tjera shqiptare të çlirueme dhe të bashkueme me atdheun. La porosinë e fundit: të digjej kufoma e tij dhe të hidhej në ujnat e Adriatikut. Pak vite para se të vdiste, ai i dhuroi Muzeut historik të Shkodrës bibliotekën e tij të pasun.

Pipa qe një mbrojtës i flaktë i çashtjes kombëtare, atdhetar idealist, demokrat e antikomunist i bindun, disident në jetë dhe në veprimtari letrare e shkencore, model shembullor i jokonformizmit, punëtor i palodhun, që të gjitha energjitë jetësore dhe aftësitë intelektuale, ia kushtoi kulturës kombëtare. Ai qe erudit i rrallë dhe poliglot. Përveç shqipes, ai fliste, lexonte e shkruente në anglisht, italisht, frëngjisht dhe gjermanisht.

Atdheu e nderoi me titullin e lartë: “Naim Frashëri i klasit të Parë” dhe qyteti i tij i lindjes e shpalli “Qytetar Nderi”. Busti i tij i derdhun në Bronx qindron, që prej vitiit 1999, në mjediset e Muzeut historik të Qytetit. Kultura shqiptare, ku ende e përcaktojnë tonin akademikët e Diktatorit ose nostalgjikët e tyne, e ka të zorshme me pranue nji personalitet të tillë si Pipa, qi i ka demaskue nji jetë të tanë. Aty-këtu, individë të veçantë dhe institucione kulturore demokratike kanë fillue me ba hapat e parë për të nxjerrë në dritë veprën shkencore e letrare të tij. Po diaspora jonë? Asnji veprimtari promovuese për punën e madhe atdhetare, shkencore, artistike, botuese. Përveç ndonji artikulli me shumë vlerë si ai i Astrit Lulushit, “Montale & Dante dhe Arshi Pipa”, dhe 2-3 shkrimeve kritike tendencioze, nuk më ka xanë syni tjeter. Borxh i papaguem i “Vatrës”, i Shoqatës së Shkrimtarëve dhe, në përgjithësi, i inteligjencës së këtushme.

Referenca

1). Për veprimtarinë mësimdhanëse të Pipës në universitetet amerikane, shih Wikipedia-Enciklope dia e lirë.

2. Ma hollësisht për këtë problem, shih Sami Repishti, “Me rastin e pervjetorit të parë të vdekjes, shoku im Arshi Pipa”, “Phoenix”, nr. 5-6, v. 1998, Shkodër.

3). Citim simbas: Hans-Joachim Lanksch, “U shue pishtari i kulturës shqiptare dhe i mendimit nonkonformist, Arshi Pipa”, “Dielli”, July-September, 1997.

4). Eleni Karamitri, “Arshi Pipa dhe Peter Prifti: lidhje miqësore dhe shkencore”, Illyria”, 24-26 janar, 2006.

5). Italo Costante Fortino, “Dal Realismo socialista a una nuova letteratura albanese” (“Nga realizmi socialist te nji letërsi e re shqiptare”), “Hylli i Dritës”, nr. 5-6, v. 1994, f. 46

6). Astrit Lulushi, “Montale & Dante dhe Arshi Pipa”, “Illyria”, 3-5 prill, 2007.

7, 8, 9). Shpend Topallaj, “Dy jetë paralele – Rreth librit të Uran Kalakullës me titull “Arshi Pipa njeriu dhe vepra”, “Illyria”, 14-16 dhjetor, 1999.